Olenderski Park Etnograficzny

Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce, otwarty w 2018 roku jako oddział Muzeum Etnograficznego w Toruniu, to pierwszy w Polsce skansen w całości poświęcony osadnictwu olenderskiemu – zjawisku, które rozwijało się nad Wisłą od XVI wieku.
Pierwsi olendrzy przybyli z Niderlandów i Fryzji. Byli menonitami – członkami protestanckiej wspólnoty religijnej, która w tolerancyjnym Królestwie Polskim znalazła schronienie i swobodę wyznania. Osiedlali się na terenach zalewowych i nieużytkach – od Żuław, przez okolice Torunia, aż po Mazowsze. Z czasem określenie „olender” (lub „olęder”) zaczęto odnosić również do Niemców (luteran) i Polaków (katolików), korzystających z systemu prawnego opracowanego pierwotnie dla osadników niderlandzkich.

Rzędówka bagienna

Na ponad pięciu hektarach zrekonstruowano typowy dla osadnictwa olenderskiego układ – tzw. rzędówkę bagienną, czyli wieś rozciągniętą wzdłuż drogi i rowów odwadniających. W związku z tym z Doliny Dolnej Wisły przeniesiono zabytkowe budynki z XVIII i XIX wieku. Otoczone polami, sadami i ogrodami ukazują codzienne życie i pracę olendrów – osadników znanych z gospodarności, nowoczesnych metod uprawy ziemi oraz hodowli bydła i koni. Na terenie Parku znajdują się trzy kompletne zagrody, obejmujące łącznie sześć budynków mieszkalnych i gospodarczych. To jedne z najcenniejszych zachowanych przykładów architektury olenderskiej.
Zagroda z Gutowa (gm. Zławieś Wielka, pow. toruński)
Zagroda z Gutowa pochodzi z przełomu XVIII i XIX wieku. Pod wspólnym dachem mieści część mieszkalną (drewnianą) i inwentarską (murowaną) – typowe rozwiązanie dla zamożnych gospodarstw olenderskich. Charakterystycznym elementem budynku jest zabudowana wystawka na froncie, nadająca mu rozpoznawalny, tradycyjny wygląd.
Obecnie w zagrodzie znajdują się kasa biletowa, sklepik muzealny oraz pomieszczenia biurowe. W głównej izbie urządzono wystawę stałą „Olenderskie konteksty… Historia, religia, kultura”, prezentującą dzieje i codzienność osadników olenderskich. Wnętrze zwraca uwagę detalami: szafą wnękową, piecem kaflowym z ozdobną koroną oraz cytatami z Biblii luterańskiej biegnącymi pod stropem. Cennym elementem ekspozycji są drzwi pochodzące z menonickiego domu modlitwy w Sosnówce.

Zagroda z Niedźwiedzia (gm. i pow. Świecie)
Drewniana zagroda z Niedźwiedzia pochodzi z lat 90. XVIII wieku. Pod jednym, długim dachem połączono część mieszkalną, inwentarską i magazynową. Budynek wzniesiono na terpie – sztucznie usypanym wzniesieniu chroniącym przed zalaniem w czasie powodzi. Wnętrza odtwarzają warunki życia dwupokoleniowej rodziny menonickiej z przełomu XIX i XX wieku. Izby wyposażono w oryginalne przedmioty codziennego użytku, związane z kulturą olenderską: meble, naczynia i narzędzia rolnicze. Gospodarze prowadzili uprawę ziemi i hodowlę bydła oraz koni. W małym pomieszczeniu przylegającym do obory mieszkali parobcy. Na końcu z jednej strony zagrody znajduje się sad owocowy, z drugiej – ogród warzywno-kwiatowy, tworzące wspólnie typowy krajobraz wiejski nadwiślańskich osad.
Zagroda z Kaniczek (gm. Sadlinki, pow. kwidzyński)
Zagroda z Kaniczek to drewniano-murowany budynek z 1757 roku, łączący pod wspólnym dachem część mieszkalną i inwentarską. Wnętrza przedstawiają życie zamożnej, trzypokoleniowej, ewangelickiej rodziny niemieckich gospodarzy z okresu dwudziestolecia międzywojennego. Pomieszczenia są przestronne i bogato wyposażone. Szczególną uwagę zwraca niebieska tapeta w czarne, roślinne wzory zachowana w izbie reprezentacyjnej (z 1910 roku ). W skład zagrody wchodzą również przeniesione budynki z XIX wieku: drewniana stodoła z Wielkiego Wełcza, spichlerz z Wielkiego Zajączkowa oraz dom dla pracowników rolnych z Mątowskich Pastwisk. Bezpośrednio przy części mieszkalnej urządzono ogród kwiatowy, a w sąsiedztwie stodoły – ogród warzywny i sad z dawnymi odmianami jabłoni.

Cmentarz i Lapidarium

Obecność historycznego cmentarza zadecydowała o lokalizacji Olenderskiego Parku Etnograficznego w Wielkiej Nieszawce. Nekropolia położona jest na niewielkim wzniesieniu porośniętym klonami, dębami i krzewami lilaka. Użytkowana była od początku XIX wieku do 1944 roku. Po wojnie, pozostawiona bez opieki, stopniowo popadała w ruinę. Dzięki przeprowadzonym pracom porządkowym i konserwatorskim zachowano ponad 150 miejsc pochówków. Najstarsze nagrobki pochodzą z drugiej połowy XVIII wieku, a najwcześniejsza zachowana data to 1847 rok. Przed cmentarzem, pod rozłożystym dębem, znajduje się lapidarium z nagrobkami przeniesionymi z dawnych cmentarzy menonickich i ewangelickich z Sosnówki, Słońska, Wielkich Łunaw oraz z toruńskiego cmentarza św. Jerzego. Najstarsze nagrobki pochodzą z 1691 i 1791 roku.

Wizyta w Olenderskim Parku Etnograficznym w Wielkiej Nieszawce to spotkanie z historią, która wciąż ma swój rytm. Odrestaurowane zagrody i cmentarz tworzą spójną opowieść o osadnikach, ich pracy i wierze. Miejsce imponuje dbałością o szczegóły i autentycznością – nic tu nie jest na pokaz. Spacer pośród wierzb i starych dachów pozwala naprawdę poczuć, jak wyglądało życie nad Wisłą sto lat temu. Panie przewodniczki, z autentycznym zaangażowaniem i imponującą wiedzą, przekazują historię Olendrów w sposób ciekawy i pełen życia, sprawiając, że wizyta u nich staje się prawdziwą przyjemnością.

Podczas zwiedzania odwiedzającym towarzyszy kot Ryszard – nieoficjalny gospodarz i maskotka Parku. Pojawia się nie wiadomo skąd i znika wtedy, gdy uzna, że jego misja została wykonana.

*zdjęcia własne