Powrót ziemian. Dwory, pałace i zamki, które odzyskały dawną świetność

Dwory jako twarde dyski historii

Byłam w Korzkwi i byłam w Guzowie. Byłam też na wieczorze muzycznym w Sułkowicach, kiedy w salonie Piotra Bilińskiego zabrzmiała muzyka Chopina i przez chwilę naprawdę trudno było uwierzyć, że kilkanaście lat wcześniej w tych samych wnętrzach krążyły zimne przeciągi, a tynk sypał się na podłogi. Chopin w Sułkowicach brzmiał inaczej niż w filharmonii — i to nie jest metafora. Sprawdziłam osobiście. Dlatego po „Powrót ziemian” Marcina K. Schirmera sięgnęłam nie jak po książkę o odległym świecie dawnych właścicieli, lecz jak po opowieść o miejscach, które widziałam, po których chodziłam i które — w różnym stopniu — wróciły do życia. Autor pisze o siedmiu rezydencjach: Goszycach, Guzowie, Kopytowej, Korzkwi, Petrykozach, Sułkowicach i Zarzeczu. Pisze o dworach, pałacach i zamkach, lecz w istocie opisuje coś trudniejszego niż historię budynków: cenę odzyskiwania ciągłości w kraju, który przez dziesięciolecia traktował ją jak rzecz niewygodną. To publikacja o murach, ale przede wszystkim o ludziach, którzy zrozumieli, że dom bez pamięci pozostaje tylko kosztownym problemem budowlanym.

1944: pęknięcie, które się zaczyna

Konstrukcja książki jest przejrzysta, niemal klasyczna. Każdy rozdział prowadzi czytelnika przez dzieje miejsca i jego właścicieli, czas powojennego zaniku oraz współczesną próbę powrotu. Ten porządek ma siłę dokumentu: pozwala zobaczyć, że choć każda rezydencja ma własną biografię, wszystkie noszą ślad tego samego pęknięcia. Reforma rolna z 1944 roku nie była wyłącznie aktem ekonomicznym ani jedynie zmianą stosunków własnościowych. Była operacją polityczną wymierzoną w warstwę, która przez stulecia gromadziła kapitał kulturowy, społeczny, gospodarczy i symboliczny. Można oczywiście opowiadać o niej językiem dekretów, parcelacji i aktów własności, ale Schirmer pokazuje jej skutki najmocniej przez konkret: puste pokoje, zniszczone biblioteki, magazyny urządzone w salonach, szkoły rolnicze, PGR-owskie mieszkania i sprawy sądowe ciągnące się latami. Jedna z największych wartości tej publikacji polega na tym, że sprowadza ona wielką historię do skali domu, a dom — do skali ludzkiej odpowiedzialności. Dzięki temu odbiorca nie obcuje z abstrakcją. Widzi budynek, bramę, stół, akt notarialny, kredyt i człowieka, który zamiast poprzestać na narzekaniu na los, postanowił wziąć się z nim za bary.

Ziemianie wysadzeni z siodła

Schirmer nie epatuje krzywdą — i dobrze, bo istotą tej publikacji nie są łatwe wzruszenia. Widać, po której stronie lokuje swoją sympatię, ale jest to przychylność poparta wiedzą, nie sentymentalny odruch. Ziemianie zostali po wojnie wysadzeni nie tylko z siodła, lecz także z własnej biografii. Odebrano im domy, majątki, źródła utrzymania, a często również prawo do opowieści o sobie. Dwory przestały być centrami życia lokalnego; stały się obiektami użytkowymi, czasem potrzebnymi, czasem zawłaszczonymi i niszczonymi bez większego namysłu. W tej perspektywie powrót, o którym pisze autor, nie wynika z nostalgii za herbem nad kominkiem. Jest próbą odzyskania sensu tam, gdzie przez lata narastał chaos prawny, moralny i konserwatorski. Szczególnie mocno wybrzmiewa to w historii Guzowa i Michała Sobańskiego: trzy dekady starań, dzierżaw, wykupów, spłat, konfliktów, dotacji, a wreszcie dramatyczny epizod siedmiomiesięcznego aresztu, pokazujący, jak daleko od prostego szczęśliwego zakończenia bywały te powroty. Jeśli ktoś szuka definicji polskiej reprywatyzacji w praktyce, znajdzie ją właśnie tam: każdy przypadek osobno, bez systemu, bez gwarancji, z nadzieją, że osobista determinacja wystarczy tam, gdzie zabrakło rozwiązań państwowych.

Ojczyzna przechowana we dworze

Najciekawsze w „Powrocie ziemian” jest jednak to, że Schirmer nie zatrzymuje się na architekturze. Mury są ważne, bo dzięki nim pamięć zyskuje kształt, lecz sedno tej książki kryje się gdzie indziej. Autor konsekwentnie przypomina, że dwór nie był wyłącznie prywatną siedzibą właściciela. Był instytucją: ośrodkiem gospodarki, edukacji, kultury, obyczaju, towarzyskiego rytuału i obywatelskiej odpowiedzialności. Na długo przed gminnymi domami kultury to właśnie dwór bywał miejscem, w którym wieś spotykała się z kulturą i sztuką. Pisarz dowodzi, żefenomen dworu przetrwał nie dlatego, że ocalały ściany i dachy, lecz dlatego, że przetrwało przekonanie, iż dom może być zobowiązaniem, nie tylko własnością.
Gdy Polska traciła państwowość, dwory przechowywały język, tradycję i wzory postaw — wszystko to, co pozwalało trwać wspólnocie mimo braku własnych instytucji, granic i politycznej suwerenności. Po 1944 roku ta funkcja nie zniknęła, lecz została odcięta od swojego naturalnego źródła: ludzi, obyczaju i etosu, które przez pokolenia nadawały temu miejscu sens. Dzisiejsze powroty nie są więc tylko remontami; są próbą przywrócenia tej opowieści prawa do dalszego ciągu. Właśnie dlatego książka Schirmera nie sprowadza się do publikacji o „odzyskanym blasku”. Ów blask pozostaje tu skutkiem ubocznym — pięknym, lecz nie najważniejszym.

Biografie wpisane w mury

Schirmer ma dar wydobywania z opisywanych rezydencji splotów biografii, bez których ziemiańska siedziba staje się tylko ładną bryłą z katalogu zabytków. W Goszycach pojawili się ułani Beliny-Prażmowskiego. W Korzkwi pobrzmiewa pamięć I Rzeczypospolitej. W Petrykozach Wojciech Siemion uratował dwór siłą pasji i miłości do sztuki ludowej. W Zarzeczu Izabela Dzieduszycka zrezygnowała z własnych praw na rzecz samorządu, byle tylko miejsce nie umarło. W Kopytowej Andrzej Kołder stworzył muzeum z prywatnych zbiorów. Te historie można by sprowadzić do albumowej opowieści o ludziach dobrej woli i pięknych wnętrzach. Schirmer tego nie robi. Uświadamia, że za każdą z nich stoją decyzje, koszty, ryzyko i pewien rodzaj samotności. Zabytkowy obiekt nie wraca sam. Ktoś musi wziąć na siebie rachunki, pisma urzędowe, nieufność otoczenia i własne złudzenia. Schirmer odbiera powrotowi pozór romantycznej prostoty: odbudowa nie zaczyna się od wizji, lecz od zgody na długą, niewdzięczną, często mało efektowną pracę. Dopiero później, czasem po latach, można zaprosić gości na koncert.

Dwa rachunki historii

Korzkiew i Guzów tworzą w książce Schirmera jeden z najmocniejszych kontrapunktów. Korzkiew pod Krakowem jest przykładem powrotu spełnionego: zamek wydźwignięty z ruin, działający jako hotel, na nowo zakorzeniony w pejzażu kultury, prowadzony z poczuciem misji. To dowodzi, że komercja nie musi niszczyć ducha miejsca, jeśli pamięć nie zostaje sprowadzona do dekoracyjnego sloganu.
Guzów koło Żyrardowa odsłania zupełnie inną skalę trudności. Widziałam tam pałac wciąż niegotowy: fasadę obiecującą dawny splendor, na który wnętrza muszą jeszcze poczekać. Dzieje tej rezydencji przypominają, że powrót może oznaczać lata niepewności, sporów, rodzinnych rozliczeń, urzędniczej zwłoki i kosztów, których nie da się mierzyć wyłącznie skalą remontu.
Autor nie buduje prostej opowieści o odzyskanej świetności. Pokazuje raczej, że każda próba wskrzeszenia ziemiańskiego dziedzictwa ma własną cenę — prawną, finansową, rodzinną i ludzką. Jedni mieli dość siły, pieniędzy, cierpliwości i szczęścia, by doprowadzić sprawę do końca. Inni zatrzymali się po drodze: zbyt zmęczeni, zbyt samotni albo zbyt mocno uwikłani w procedury. I właśnie tu lektura najmocniej wychodzi poza dzieje siedmiu rezydencji: stawia pytanie, czy powrót ziemian był w Polsce rzeczywistym procesem, czy raczej szeregiem wyjątków okupionych determinacją ludzi próbujących naprawić skutki historii, której sami nie zawinili. To najbardziej polemiczna część książki, choć Schirmer nie podnosi głosu. Wystarczy, że zestawia fakty.

Depozytariusze pamięci

Najpiękniejszą myślą omawianej publikacji jest idea depozytariusza: właściciel dworu nie jest po prostu posiadaczem nieruchomości, lecz kimś, komu powierzono miejsce wraz z pamięcią, powinnością i zobowiązaniem wobec innych. Ta myśl, wypowiedziana najmocniej przy Sułkowicach Piotra Bilińskiego, nadaje książce głębszy sens. Nie chodzi o przywracanie dawnych hierarchii ani o muzeum klasowej tęsknoty. Chodzi o ocalenie tego, co hierarchiom służyło, ale do nich nie należało: kultury, ciągłości, odpowiedzialności za wspólnotę. I tu pojawia się najważniejsze zagadnienie krytyczne. Prezes Polskiego Towarzystwa Ziemiańskiego rzetelnie i z wyczuciem kreśli sylwetki swoich bohaterów — osób z rodowodem, misją, wykształceniem, środowiskowym zapleczem i poczuciem dziedziczenia. Co jednak z tymi, którzy ratują zabytki bez herbu czy rodzinnej legendy w życiorysie? A co z obiektami, które trafiły do ludzi z zewnątrz — czasem autentycznie oddanych, a czasem traktujących dwór przede wszystkim jako atrakcyjną przestrzeń komercyjną? Schirmer świadomie koncentruje się na powrotach ziemiańskich, dzięki czemu jego opracowanie zachowuje wyraźny temat i mocną perspektywę, a jednocześnie otwiera szersze pytanie o wszystkich współczesnych opiekunów rezydencji.

Wyjątki, które proszą o regułę

„Powrót ziemian” to publikacja ważna i przemyślana, w której pasja autora idzie w parze z dyscypliną historyka. Jej siła polega na tym, że przywraca wagę sprawom zbyt długo spychanym na margines, a zarazem nie udaje, że wybrane przez autora przypadki wyczerpują cały polski dramat dworów. Schirmer pokazuje siedem przykładów ocalenia i zostawia czytelnika z pytaniem, dlaczego w Polsce to, co powinno być regułą, tak często pozostaje wyjątkiem.
Kiedy wyjeżdżałam z Sułkowic, za mną pozostawał dwór z rozjarzonymi oknami. Pomyślałam wtedy, że może właśnie o to toczy się cała gra: by światło płynące z wnętrza nie było jedynie ostatnim akordem wieczoru, lecz dowodem, że dom znów żyje — że ktoś w nim czyta, gra, rozmawia i zaprasza innych do stołu. Opisane przez Marcina K. Schirmera rezydencje wróciły do życia. Na rozwiązania, które pozwoliłyby następnym odzyskać życie, Polska wciąż czeka.

PS Cieszę się, że zanim sięgnęłam po „Powrót ziemian”, miałam już za sobą lekturę innych książek Marcina K. Schirmera:
„Arystokracja – polskie rody”, „Dwory i dworki w II Rzeczpospolitej”, „Wybitne rody, które tworzyły polską kulturę i naukę”
Każda z nich okazała się bardzo dobra: rzetelna, bogata w szczegóły, oparta na świetnym rozpoznaniu tematu i pisana z pasją, która nie przesłania historycznej dyscypliny. Dzięki temu wiedziałam, że mam do czynienia z autorem, który zna świat ziemiański nie z dekoracyjnych wyobrażeń, lecz z dokumentów, biografii, rodzinnych losów i materialnych śladów przeszłości.
PPS Korekta książki pozostawia miejscami niedosyt: obok powtórzeń (na str. 142 „swada”, a na str. 154 „przez wieki”) pojawiają się także potknięcia merytoryczne, jak błędne położenie Guzowa względem Warszawy (str. 66), nieprawidłowa nazwa Muzeum Kultury Szlacheckiej str. 118 i str. 141 (Muzeum Tradycji Szlacheckiej mieści się w Waplewie Wielkim) czy odwrócony zapis nazwiska Izabeli z Bojanowskich Dzieduszyckiej (str. 263). No cóż, nikt nie jest doskonały…