Podlasie
maj 2026
Historia zapisana kolorami
Po niebieskich, białych i kolorowych cerkwiach Podlasia, które pokazywałam przede wszystkim przez obraz, kolor i architekturę, czas zejść głębiej — pod warstwę farby, drewna, cegły i kopuł. Te wcześniejsze fotorelacje były zaproszeniem do patrzenia, ale za każdą świątynią stoi przecież nie tylko piękna bryła, lecz także historia ludzi, którzy wokół niej budowali swoje życie. Podlasie nie opowiada o sobie wyłącznie przez malownicze pejzaże i cerkiewne wieże; mówi także przez pamięć o wygnaniu, powrotach, zniszczeniach i miejscach, które ocalały mimo dramatycznych przerw w historii. Dlatego tym razem obok cerkwi pojawią się także miejsca związane z bieżeństwem z 1915 roku. Zajrzymy do Białowieży, gdzie zachowały się ślady carskiej obecności: dawne stacje kolejowe Białowieża Towarowa i Białowieża Pałac, Park Pałacowy oraz Dworek Gubernatora Grodzieńskiego. Odwiedzimy również Grabarkę – najważniejsze prawosławne sanktuarium w Polsce – oraz miejsca przypominające o skomplikowanych losach tutejszych społeczności. Będzie więc mniej o samych budynkach, a więcej o historii, która ukształtowała współczesne Podlasie. Nie zabraknie też Rezerwatu Pokazowego Żubrów, bo trudno mówić o Białowieży bez jej najważniejszego symbolu — żubra, który stał się znakiem siły, trwania i odrodzenia puszczy.
Bieżeństwo a cerkwie
Bieżeństwo to słowo pochodzące z języka rosyjskiego, oznaczające uchodźstwo. Odnosi się jednak do wydarzenia z czasów I wojny światowej: masowej ucieczki ludności z zachodnich terenów Imperium Rosyjskiego przed nadciągającą armią niemiecką.
Wiosną 1915 roku, po przełamaniu frontu, wojska niemieckie zaczęły szybko przesuwać się na wschód. Armia rosyjska zastosowała taktykę spalonej ziemi: z opuszczanych terenów wypędzano mieszkańców, a majątek niszczono lub przejmowano. Miliony ludzi ruszyły w głąb Rosji. Była to wędrówka chaotyczna, długa i dramatyczna; wielu nie przeżyło drogi.
Bieżeństwo dotknęło przede wszystkim chłopów z zachodnich guberni Imperium Rosyjskiego, obejmujących znaczną część dzisiejszego Podlasia. Opustoszały głównie wsie prawosławne i mieszane wyznaniowo, zamieszkane w dużej mierze przez Białorusinów i Rusinów. Dokładna liczba bieżeńców nie jest znana. Najczęściej mówi się o ponad trzech milionach osób. Wśród uchodźców przeważały kobiety i dzieci. Około jedna trzecia bieżeńców nie przeżyła tułaczki; najwięcej ofiar pochłonęły choroby, głód i wyczerpująca podróż. Uchodźcy trafiali niemal do wszystkich części Imperium Rosyjskiego — po odległe gubernie za Wołgą. Carska polityka zmierzała do ich rozproszenia i umieszczenia daleko od frontu. Na wygnaniu spędzili od trzech do siedmiu lat (do 1922 r.). Powroty rozpoczęły się po rewolucji październikowej, ale utrudniały je wojna i nowe granice.
Bieżeństwo mocno odcisnęło się na życiu prawosławnych wspólnot Podlasia. W 1915 roku wiele wsi niemal opustoszało, a cerkwie, które wcześniej były centrum religijnego i społecznego życia, pozostały bez wiernych. Powracający bieżeńcy zastawali zniszczone domy, gospodarstwa i świątynie, które trzeba było na nowo ożywić. Odbudowywano także życie parafialne oraz zerwaną ciągłość wspólnoty. Część cerkwi niszczała, inne traciły wyposażenie, funkcję i dawnych gospodarzy. Niektóre zamieniano na kościoły katolickie lub budynki użyteczności publicznej, a inne bezpowrotnie burzono. Dlatego podlaskie cerkwie są dziś nie tylko zabytkami architektury i świadectwem wiary, lecz także miejscami pamięci o wygnaniu, stracie i trudnym powrocie.
Stacja Białowieża Towarowa
Białowieża Towarowa to dawna stacja kolejowa na linii łączącej Białowieżę z Bielskiem Podlaskim, wybudowana w 1897 roku; budynek dworca powstał w 1903 roku. Stację utworzono, by obsługiwać carską rezydencję i przyjazdy gości na polowania w Puszczy Białowieskiej. Dworzec jest drewnianym budynkiem. W zespole stacyjnym zachowały się także dawne magazyny, wieża ciśnień, dróżniczówka, domy kolejarskie i żurawie wodne. Kolej białowieska funkcjonowała przez blisko sto lat. Po wojnie stacja nadal służyła mieszkańcom puszczańskich wsi, uczniom i leśnikom.
Na początku XXI wieku rozpoczęto kompleksowe ratowanie obiektu. Dziś w zabytkowym dworcu Białowieża Towarowa mieści się Restauracja Carska. Urządzono Apartamenty Carskie w wieży ciśnień, w zaadaptowanych budynkach mieszkalnych i industrialnych oraz w luksusowych, całorocznych salonkach pociągu stojącego na peronie.
Park Pałacowy i Dworek Gubernatora Grodzieńskiego
Pałac w Białowieży zbudowano w 1894 roku na polecenie cara Aleksandra III. Po zajęciu Białowieży przez Niemców w pałacu mieścił się sztab do walki z partyzantką. Wycofujący się Niemcy w nocy z 16 na 17 lipca 1944 roku podpalili pałac. W 1961 roku obiekt został rozebrany. Zachowała się jedynie brama pałacowa.
Dworek Gubernatora Grodzieńskiego w Białowieży to seledynowy, drewniany budynek w Parku Pałacowym, na niewielkim wzniesieniu. Wzniesiono go w 1845 roku dla rosyjskiej administracji; zatrzymywali się tu wysoko postawieni goście, m.in. car Aleksander II. Po przebudowie w 1860 roku dworek zyskał skrzydło, piętro i dekoracyjne detale w stylu rosyjsko-szwajcarskim. Później pełnił funkcję carskiego pawilonu myśliwskiego. W czasie I wojny światowej mieścił się tu szpital polowy, następnie kasyno oficerskie, a po 1945 roku — gospoda, restauracja, biuro turystyczne i przedszkole. Po remoncie przeprowadzonym w latach 1991–1994 odzyskał historyczny charakter.
Dworzec Białowieża Pałac
Białowieża Pałac to nieczynna końcowa stacja kolejowa położona w centrum Białowieży, w pobliżu Parku Pałacowego. Zbudowano ją w 1897 roku na potrzeby carskiej rezydencji, wzniesionej z polecenia cara Aleksandra III. To właśnie tędy car wraz z gośćmi przyjeżdżał na polowania w Puszczy Białowieskiej. Białowieża Pałac pełniła funkcję stacji osobowej. Drewniane pawilony z końca XIX wieku zostały zniszczone podczas II wojny światowej, a w latach 70. XX wieku zastąpił je budynek w stylu późnego modernizmu. Połączenie z Hajnówką funkcjonowało do 31 grudnia 1993 roku. W 2015 roku w miejscu dawnej stacji wzniesiono nowy drewniany pawilon, nawiązujący formą do dworca z końca XIX wieku, choć niebędący jego wierną kopią.
Grabarka — Święta Góra Krzyży
Święta Góra Grabarka to najważniejsze prawosławne sanktuarium w Polsce, często nazywane Świętą Górą Krzyży. Jej niezwykły charakter tworzą tysiące drewnianych krzyży przynoszonych przez pielgrzymów — w intencjach, prośbach i podziękowaniach. Wśród nich stoi główna cerkiew Przemienienia Pańskiego, duchowe serce tego miejsca. Obecna świątynia została wzniesiona po pożarze z 1990 roku i konsekrowana w 1998 roku. Na terenie monasteru znajduje się także cerkiew pomocnicza pw. Ikony Matki Bożej „Wszystkich Strapionych Radość”, poświęcona w 1956 r. Obie świątynie wpisują się w sakralny krajobraz Grabarki, gdzie architektura, modlitwa i las krzyży tworzą poruszający obraz wiary, pamięci i ludzkich historii — zapisanych nie w kamieniu, lecz w drewnie.
Rezerwat Pokazowy Żubrów
Rezerwat Pokazowy Żubrów Białowieskiego Parku Narodowego to jedno z lepszych miejsc, by z bliska zobaczyć żubra — symbol Puszczy Białowieskiej. Na powierzchni około 27 hektarów, w dużych zagrodach z naturalną roślinnością, prezentowane są żubry oraz inne zwierzęta związane z puszczą, m.in. jelenie, sarny, dziki, łosie, wilki i rysie. Nie jest to klasyczny ogród zoologiczny, lecz miejsce edukacyjne, które pozwala lepiej zrozumieć przyrodę Białowieskiego Parku Narodowego i rolę żubra w historii ochrony tego wyjątkowego lasu.
Warto zostawić coś na później…
Podlasie najlepiej poznaje się powoli — zatrzymując się przy świątyniach, dawnych stacjach, parkowych alejach, puszczańskich ścieżkach i miejscach. Każde z nich odsłania inny fragment regionu: duchowy, historyczny, przyrodniczy albo zupełnie zwyczajny, ludzki. Białowieża przypomina o carskich polowaniach i sile puszczy, Grabarka o pielgrzymowaniu i ciszy, a żubr — o naturze, która potrafi dużo przetrwać. W tej różnorodności tkwi siła Podlasia. Nie trzeba wszystkiego zobaczyć naraz…
cdn.
*zdjęcia własne