red. Anna Gogut
Stowarzyszenie Historyków Sztuki 1990
Perspektywa historycznego przełomu
Wydany w 1990 roku tom Dwór polski w XIX wieku zawiera materiały przedstawione podczas seminarium naukowego zorganizowanego przez kielecki oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki w kwietniu 1989 roku. Sama data ma znaczenie. Autorzy kończyli swoje teksty w chwili, gdy dotychczasowy porządek polityczny jeszcze formalnie trwał, lecz jego fundamenty wyraźnie się kruszyły. Pisali o świecie zniszczonym po 1945 roku, nie wiedząc, że historia polskich dworów za moment wejdzie w zupełnie nowy etap.
Dwór pojawia się tutaj jako forma architektoniczna, dom, gospodarstwo, przestrzeń życia rodzinnego, ośrodek kultury, element krajobrazu oraz przedmiot badań wymagających wykorzystania rozproszonych źródeł. Taka konstrukcja chroni książkę przed łatwą idealizacją. Nie otrzymujemy sentymentalnej opowieści o bielonym ganku i lipowej alei, lecz obraz instytucji podlegającej przemianom gospodarczym, politycznym i obyczajowym. To właśnie perspektywa historycznego przełomu sprawia, że tom czyta się dzisiaj z wyjątkowym zainteresowaniem.
Idee domu i kultura muzyczna
Najszerszą perspektywę otwiera Marta Leśniakowska w rozprawie Dwór polski a idee domu w kulturze europejskiej XIX i XX wieku. Interesuje ją związek architektury z przemianami ekonomicznymi i społecznymi od schyłku XVIII wieku. Dwór staje się materialnym wyrazem nowych aspiracji oświeconego ziemianina: właściciela majątku, ale również przedsiębiorczego rolnika, który miał prowadzić racjonalne gospodarstwo. Barokowy „wiek paradny” ustępował „wiekowi ekonomii”, a siedziba miała być prostsza, wygodniejsza i podporządkowana potrzebom mieszkańców. Szczególnie mocno brzmią fragmenty dotyczące zerwania ciągłości po 1945 roku, gdy europejska idea domu jako przestrzeni niezależności zostaje zestawiona z powojenną standaryzacją i administracyjną kontrolą mieszkania.
Bardzo potrzebnym dopełnieniem tej perspektywy jest artykuł Tadeusza Maciejewskiego Pośród oświeconych amatorów i domorosłych artystów. Autor przypomina, że historia siedziby ziemiańskiej nie kończy się na murach i wyposażeniu. Dwór miał również własny pejzaż dźwiękowy. Muzyka była częścią edukacji, codziennych praktyk i życia towarzyskiego, choć jej poziom pozostawał zróżnicowany. Maciejewski podważa zarówno lekceważenie rodzimej kultury muzycznej w zestawieniu z osiągnięciami europejskimi, jak i zbyt harmonijny obraz salonów pełnych kunsztownych wykonań.
Rodzina ziemiańska w krajobrazie
Danuta Rzepniewska w tekście Przemiany w rodzinie ziemiańskiej Królestwa Polskiego przesuwa punkt ciężkości z budynku na ludzi. Dawny porządek stanowy zapewniał rodzinie ziemiańskiej stosunkowo trwałe miejsce w strukturze społecznej, lecz w XIX wieku stabilność tę naruszały zmiany prawne, gospodarcze i obyczajowe. Tekst skutecznie burzy wrażenie, że życie dworskie trwało przez pokolenia w niezmienionej formie. Za pozorną ciągłością kryły się napięcia, nowe role społeczne, problemy majątkowe i konieczność dostosowania się do rzeczywistości coraz słabiej uznającej dawne przywileje.
Janusz Bogdanowski w artykule Dwór i krajobraz w drugiej połowie XIX wieku pokazuje, że park, ogród, układ dróg, zabudowania gospodarcze i perspektywa pól nie były dodatkiem do siedziby, lecz tworzyły wspólny organizm przestrzenny. Autor porządkuje kolejne kierunki sztuki ogrodowej, od stylu kaligraficznego po rozwiązania regionalne, klasycyzujące i modernistyczne, a działania konserwatorskie uznaje za kolejny etap rozwoju, nie za sztuczne zatrzymanie czasu.
Propozycje siedzib wiejskich
Studia poświęcone konkretnym obiektom dopełniają tę panoramę. Tadeusz Borsa w rozdziale Domniemany zbór na tle przemian krajobrazu wsi Chełmce wpisuje obronną siedzibę w Chełmcach w dawny układ własnościowy i krajobraz Gór Świętokrzyskich. Tadeusz S. Jaroszewski w artykule O kilku propozycjach siedzib wiejskich z około roku 1880 sięga do projektów publikowanych w czasopiśmie „Inżynieria i Budownictwo”. Pokazuje różnorodność ówczesnych siedzib: od skromnych domów po pałacyki, zamki i wille nawiązujące do gotyku, renesansu czy architektury włoskiej. Liczyły się nie tylko styl i malowniczość, lecz także funkcjonalność, koszty, układ pomieszczeń i nowoczesne urządzenia sanitarne.
W studium Zespół dworski we Wrzącej koło Sieradza Leszek Kajzer pokazuje, jak zmienne bywały kryteria uznawania budowli za zabytek. Klasycystyczny dwór, początkowo pominięty jako zbyt młody, z czasem doczekał się opracowania, remontu i badań. Pod jego formą kryje się ponadto historia starszego założenia obronnego. Wrząca okazuje się więc zapisem kilku epok, a sam dwór — strukturą narastającą przez stulecia.
Folwarki i archiwa
Szczególne znaczenie ma artykuł Agnieszki René i Andrzeja Zalewskiego Dwory okolic Warszawy – nowe funkcje i mecenat. Autorzy opisują obiekty użytkowane przez PGR-y, szkoły, urzędy, przedszkola czy zakłady doświadczalne. Nowa funkcja nie zawsze oznaczała ratunek. Wraz z rozbiciem dawnego majątku dwór tracił gospodarcze zaplecze, naturalne otoczenie i znaczenie w lokalnej wspólnocie. Autorzy zauważają jednak także początki przejmowania siedzib przez osoby prywatne.
Magdalena Jarzewicz w artykule Budownictwo folwarczne jako problem historii sztuki przesuwa uwagę z reprezentacyjnej siedziby na gospodarcze zaplecze majątku. Stajnie, obory, spichlerze, gorzelnie i magazyny nie miały rangi pałacu, lecz bez nich cały zespół nie mógł funkcjonować. To właśnie w folwarku najpełniej widać ekonomiczne podstawy ziemiańskiego życia, rozwój techniki i przechodzenie od tradycyjnych form gospodarowania ku rozwiązaniom zbliżonym do budownictwa przemysłowego.
Ostatnie teksty prowadzą do archiwów. Piotr Rosiński omawia Księgi grodzkie i ziemskie z XVI–XVIII wieku w Archiwum Państwowym w Krakowie jako źródła do badań z zakresu historii sztuki, a Czesław Erber — Akta notarialne jako źródła do dziejów dworów i rezydencji w XIX stuleciu na Kielecczyźnie. Obaj przypominają, że wiedza o siedzibach nie pochodzi wyłącznie z zachowanych murów, fotografii i pamiętników. Inwentarze, umowy, akty sprzedaży i księgi wieczyste pozwalają odtworzyć wyposażenie, zmiany własnościowe i codzienne funkcjonowanie majątków.
U schyłku Polski Ludowej
Po ponad trzech dekadach część informacji o stanie obiektów i perspektywach ich ochrony ma już wartość historyczną. Jedne dwory odzyskały dawny blask, inne otrzymały nowe funkcje, kolejne nadal czekają na ratunek lub bezpowrotnie zniknęły. Nie odbiera to książce znaczenia. Przeciwnie, pozwala czytać ją podwójnie: jako zbiór wartościowych studiów nad XIX wiekiem oraz zapis stanu wiedzy i sposobu myślenia u schyłku Polski Ludowej.
Dwór polski w XIX wieku pozostaje publikacją poważną, wielowątkową i wolną od łatwego sentymentalizmu. Kiedy trafiała do czytelników w 1990 roku, opisywała przede wszystkim instytucję należącą do przerwanej przeszłości. Tymczasem niemal w tej samej chwili otwierał się nowy rozdział jej dziejów. Książka ukazała się więc na granicy dwóch epok: jednej, która przez dziesięciolecia opowiadała o zagładzie dworów, i drugiej, która miała dopiero odpowiedzieć na pytanie, co z odziedziczoną pamięcią można jeszcze uczynić.
*zdjęcia własne z książki