Podlasie
maj 2026
Wizna
Bohaterska obrona odcinka „Wizna” w okresie 7-10 IX 1939 r. przez żołnierzy Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Narew” pod dowództwem mjr Władysława Raginisa. Bitwę tę określa się mianem Polskich Termopil. Obrona odcinka Wizna, pomimo wyraźnej dysproporcji sił, której świadomość mieli obrońcy, była istotna. Pozwoliła ona na zatrzymanie wojsk Guderiana na dwa dni, a w tym czasie powstała Armia Warszawa, złożona z niedobitków wojsk polskich ściągających do obrony stolicy z różnych części kraju.
O świcie 10 września do ataku ponownie ruszyli Niemcy i jako ostatni padł schron kpt. Raginisa na Górze Strękowej. W trakcie walki przy polskim schronie pojawił się niemiecki parlamentariusz, stawiając Raginisowi ultimatum, że albo bunkier się podda, albo polscy jeńcy wzięci w czasie bitwy zostaną rozstrzelani. Wobec faktu, że większość obrońców była w różnym stopniu ranna, a amunicja była na wyczerpaniu, po godzinie namysłu Raginis rozkazał swoim żołnierzom opuścić schron, a sam rozerwał się granatem.
Schrony odcinka „Wizna” zostały zniszczone przez wycofujące się w 1944 r. wojska niemieckie. Niemcy podpalili znalezione w schronie zwłoki kapitana Raginisa. Został on pochowany wraz z porucznikiem Brykalskim tuż obok schronu na Górze Strękowej. Gdy teren znalazł się pod okupacją sowiecką, kazano przenieść ciała, aby utrudnić oddawanie czci bohaterom. Nowy grób znajdował się w pobliżu drogi, kilkaset metrów od schronu. Uroczysty pogrzeb mjr Raginisa i kpt. Brykalskiego, zorganizowany przez Stowarzyszenie „Wizna 1939”, odbył się na Górze Strękowej 10 września 2011 roku, w 72. rocznicę śmierci oficerów.
Ostrów Mazowiecka
Muzeum Kresów i Ziemi Ostrowskiej to prywatne muzeum, które powstało w 2013 r. z inicjatywy państwa Marzeny i Zbigniewa Banaszek w oparciu o ich fundusze.
Muzeum mieści się w odrestaurowanym wojennym spichlerzu wybudowanym w 1941 r. przez Niemców na potrzeby zaopatrzenia frontu. W pierwszej sali wystawowej zgromadzono pamiątki z Kresów Wschodnich, natomiast druga sala to ekspozycja militariów oraz licznych pamiątek związanych ze Szkołą Podchorążych Piechoty.
Muzeum wpisano na listę Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a oprowadza po nim sam pan Zbigniew Banaszek. To dzięki jego wiedzy, pamięci i osobistemu zaangażowaniu zwiedzanie nie ogranicza się do oglądania kolejnych eksponatów. Każdy z nich zostaje wpisany w szerszą opowieść o historii Kresów, ziemi ostrowskiej i losach ludzi, których ślady udało się tu zachować. To niezwykłe miejsce, stworzone z pasji i potrzeby zachowania pamięci, zachwyca bogactwem zbiorów oraz atmosferą autentyczności. Zwiedzanie Muzeum staje się prawdziwą podróżą przez losy ludzi, miejsc i utraconego świata Kresów.
Białystok
Muzeum Pamięci Sybiru powstało na terenie dawnych magazynów wojskowych przy ulicy Węglowej w Białymstoku. Na siedzibę Muzeum wybrano magazyn nr 5, ponieważ transporty deportowanych na Syberię i do Kazachstanu w latach 1940–1941 odchodziły z pobliskiego Dworca Poleskiego, a ofiary były ładowane do wagonów na bocznicy kolejowej graniczącej z magazynem nr 5.
Wystawa stała przedstawia życie na przedwojennych Kresach, obecność Polaków na Syberii carów, specyfikę sowieckiej okupacji, deportacje w głąb Związku Sowieckiego i realia życia na Syberii i w Kazachstanie, dokąd trafiali zsyłani, deportowani oraz więzieni w łagrach.
Muzeum robi ogromne wrażenie nie tylko skalą ekspozycji, lecz także sposobem prowadzenia narracji. Historia deportacji została tu pokazana przez losy konkretnych ludzi: rodzin wyrwanych z domów, dzieci dorastających na zesłaniu, żołnierzy, więźniów i tych, którzy nigdy nie wrócili. Duże znaczenie mają autentyczne pamiątki, relacje świadków, fotografie i dokumenty, dzięki którym opowieść o Sybirze przestaje być wyłącznie lekcją historii, a staje się przejmującym doświadczeniem pamięci.
Memoriał Katyński – sala poświęcona ofiarom zbrodni katyńskiej. Ich losy łączą się z Sybirem – w ramach trzeciej akcji deportacyjnej w głąb Związku Sowieckiego wywożono rodziny zamordowanych oficerów.
Kruszyniany i Bohoniki
Meczety i mizary w Bohonikach i Kruszynianach zostały uznane za Pomnik Historii w 2012 roku. „Bohoniki i Kruszyniany – meczety i mizary”. Są one wyjątkowym świadectwem dziejów Tatarów Polskich, ich obecności w Rzeczypospolitej oraz wielowiekowego współistnienia społeczności muzułmańskiej z chrześcijańskim otoczeniem.
Tatarzy osiedlili się w Bohonikach i Kruszynianach, gdy Jan III Sobieski nadał im ziemie jako rekompensatę za zaległy żołd. Meczet w Bohonikach pochodzi z 1873 roku, natomiast mizar datowany jest na XVIII–XIX wiek. Meczet w Kruszynianach powstał pod koniec XVIII wieku, a tamtejszy mizar sięga drugiej połowy XVII wieku. Oba miejsca do dziś zachowują pamięć o tatarskim dziedzictwie.
Wnętrze meczetu podzielone jest na dwie części: babiniec dla kobiet oraz salę modlitewną dla mężczyzn. Wejście dla kobiet znajduje się na osi budynku i zwieńczone jest trójkątnym tympanonem. Mężczyźni wchodzą bocznym wejściem. Część kobieca, znacznie mniejsza, oddzielona jest od sali modlitw drewnianym przepierzeniem z podłużnym wycięciem, zasłoniętym białą, przejrzystą tkaniną. W ścianie sali modlitewnej, skierowanej na południowy wschód, znajduje się mihrab — niewielka wnęka wskazująca kierunek Mekki, w której przechowywane są święte księgi oraz minbar – kazalnica, używana w czasie piątkowej modlitwy. Wnętrze zdobią dywany oraz muhiry, czyli kaligraficzne cytaty z Koranu.
16 marca 2010 r. meczet w Kruszynianach zwiedził król Karol III.
Orla
Synagoga w Orli była wielokrotnie przebudowywana: w XVIII wieku wydzielono drewniane sale dla kobiet, a w XIX wieku zastąpiono je murowanymi. Na terenie posesji znajdowały się także dwa domy modlitwy, a w pobliżu — dom rabina i łaźnia żydowska.
Monumentalne wnętrze synagogi ma układ halowo-centralny, z dziewięciopolową salą wspartą na czterech filarach. Między nimi znajdowała się bima, otoczona niewielkim żeliwnym ogrodzeniem. Wnętrze zdobiła polichromia o motywach roślinnych i zwierzęcych, zachowana dziś jedynie we fragmentach.
W 1938 roku synagoga ucierpiała podczas wielkiego pożaru miasta. W czasie II wojny światowej pełniła funkcję szpitala i magazynu. Po wojnie rozebrano boczne babińce, a budynek nadal wykorzystywano gospodarczo. W latach 1986–1988 przeprowadzono prace remontowe. Dziś właścicielem synagogi jest Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.
*zdjęcia własne