Podlasie
maj 2026
Duchowy wielogłos
Podlasie od wieków jest miejscem spotkania różnych kultur, tradycji i religii. Obok katolików żyją tu prawosławni, staroobrzędowcy, a także wyznawcy judaizmu i islamu. Ten duchowy wielogłos najlepiej widać w krajobrazie regionu, w którym szczególne miejsce zajmują prawosławne cerkwie. Jest ich tu wyjątkowo dużo, a każda ma własny charakter, historię i urodę. Wiele z nich to drewniane świątynie, wzniesione na łagodnych wzniesieniach, często ukryte wśród starych drzew. Nie dominują nad krajobrazem, lecz sprawiają wrażenie, jakby spokojnie z niego wyrastały. Ich architektura świetnie współgra z podlaską ciszą, rozległością i sielskim rytmem miejscowości, w których się znajdują.
Podlaskich cerkwi nie sposób pomylić z niczym innym. Zanim dostrzeże się ich kopuły, krzyże i smukłe wieżyczki, najpierw widzi kolor: głęboki błękit, soczystą zieleń, jasną żółć, biel albo ciepły brąz drewna. Te barwy nie są jedynie ozdobą ani kaprysem cieśli czy malarza. Wpisują świątynię w porządek symboli. Błękit kieruje myśl ku Matce Bożej lub Archaniołowi Michałowi, zieleń ku Duchowi Świętemu, brąz ku męczennikom, a żółć ku Chrystusowi i apostołom.
W prawosławnych świątyniach ogromne znaczenie ma także liczba kopuł.
1 kopuła symbolizuje jedynego Boga; 2 kopuły symbolizują 2 natury Jezusa Chrystusa;
3 kopuły symbolizują Trójcę Świętą; 5 kopuł symbolizuje Jezusa Chrystusa i 4 ewangelistów;
7 kopuł symbolizuje 7 sakramentów.
Niebieskie cerkwie od najstarszych
Werstok – cerkiew pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego wzniesiono w 1769 r. Jest to budowla drewniana, orientowana. Od frontu kruchta z nadbudowaną ośmioboczną wieżą-dzwonnicą. Dzwonnica zwieńczona ostrosłupowym hełmem. Nad nawą i prezbiterium dach zwieńczony wieżyczkami z cebulastymi hełmami.
Szczyty Dzięciołowo – cerkiew pw. Ścięcia Głowy Św. Jana Chrzciciela ufundowano w 1785 r. Cerkiew wzniesiono na planie ośmioboku. Korpus wieńczy wieżyczka na sygnaturkę nakryta dzwonowatym hełmem z krzyżem. Dzwonnica cerkiewna jest budowlą wolnostojącą, dwukondygnacyjną, wybudowaną w 1849 r. Obok cerkwi znajduje się figura św. Jana Nepomucena.
Orla – cerkiew cmentarna pw. Świętych Cyryla i Metodego, wzniesiona w roku 1870, z drewna na planie ośmioboku. Budynek jest oszalowany, posiada dzwonnicę. Wieża nakryta dwukondygnacyjnym baniastym hełmem na ośmiobocznym bębnie.
Narew – nową świątynię pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego poświęcono w 1885 roku W 1990 r. pożar zniszczył zabytkowe wnętrze cerkwi; odrestaurowaną świątynię ponownie konsekrowano w 1994 roku. Świątynia ma trójdzielną strukturę z wysoką wieżą-dzwonnicą. Dachy zwieńczone są cebulastymi kopułami. Jest to budowla drewniana, wzniesiona na planie krzyża. Na skrzyżowaniu nawy głównej i bocznej znajduje się cebulasta kopuła wsparta na ośmiobocznym bębnie.
Stary Kornin – cerkiew pw. św. Michała Archanioła konsekrowano w 1893 r. Świątynia jest budowlą drewnianą, o konstrukcji zrębowej, wzniesioną na planie krzyża greckiego. Nad centralną częścią dach zwieńczony wieżyczką z baniastym hełmem. Nad krańcowymi częściami dachy jednokalenicowe z kopułkami.
Stary Kornin – cerkiew pw. św. Anny. W 1892 roku wybudowano cerkiew pomocniczą, orientowaną i jednonawową. Korpus zwieńczony w części wschodniej cebulastą kopułką. Nad wejściem dzwonnica nakryta wysokim hełmem zwieńczonym kopułą.
Wyposażenie osiemnastowiecznej świątyni rozdzielono między dwie starokornińskie cerkwie. Ołtarz z cudowną ikoną pozostał w cerkwi parafialnej św. Michała Archanioła, a ikonostas przeniesiono do cerkwi św. Anny.
Puchły – cerkiew pw. Opieki Matki Bożej wzniesiono w 1918 na planie krzyża, Ma konstrukcję zrębową. Szalowana, z węższą apsydą zamkniętą. Cerkiew pięciokopułowa, nawa zwieńczona cebulastą kopułą na bębnie i czterema narożnymi kopułkami na szyjach. Dzwonnica zwieńczona jest hełmem z kopułką.
Dubicze Cerkiewne – cerkiew pw. Opieki Matki Bożej poświęcono w 1955 roku. Stanęła na miejscu wcześniejszej świątyni. Jest to budowla drewniana, o konstrukcji zrębowej, orientowana. Nad kruchtą góruje wieża-dzwonnica. Wieża zwieńczona kopulastym hełmem. Nad nawą dach z wieżyczką zwieńczoną kopulastym hełmem, podobnie jak nad prezbiterium.
Studnie przy cerkwiach
Studnie przy cerkwiach nie były zwykłymi ujęciami wody. Służyły codziennym potrzebom mieszkańców i pielgrzymów, ale miały też znaczenie religijne. To z nich czerpano wodę do obrzędów, szczególnie podczas święta Jordanu, czyli Chrztu Pańskiego, obchodzonego 18 i 19 stycznia. Po uroczystym poświęceniu używano jej do kropienia świątyni, ikon i wiernych. Niektóre studnie powstawały w miejscach uznawanych za cudowne, związanych z lokalnymi legendami lub objawieniami, dlatego przypisywano ich wodzie szczególną moc. Zadaszenia, kapliczki i drewniane obudowy tych ujęć stały się częścią podlaskiego krajobrazu sakralnego.
Radosne wyznanie wiary
Podlaskie cerkwie przyciągają jednak nie tylko wyglądem. Za ich kolorowymi elewacjami kryją się historie lokalnych wspólnot, dawne losy mieszkańców, legendy i tajemnice, których nie da się odczytać z samej fasady. Mają w sobie spokój, który udziela się odwiedzającym, oraz urok sprawiający, że trudno minąć je bez zatrzymania wzroku. Jasne, wyraziste kolory nie pełnią tu wyłącznie funkcji dekoracyjnej. Są radosnym wyznaniem wiary, a zarazem sposobem wpisania świątyni w krajobraz tak, by była w nim widoczna i rozpoznawalna.
cdn.
*zdjęcia własne
