Od kolorowych cerkwi Podlasia

Paleta form, materiałów i nastrojów

Kolorowe cerkwie Podlasia tworzą niezwykle różnorodną opowieść o tutejszym krajobrazie sakralnym. Jedne zachwycają naturalnym ciepłem drewna, jak świątynie na Grabarce, w Hajnówce, Łaźniach czy Orli. Inne przyciągają uwagę surowością ciemnej cegły — w Białowieży, Hajnówce i Supraślu — która nadaje im powagę, monumentalność. Są też cerkwie z jasnej cegły, między innymi w Zaściankach, Hajnówce i Królowym Moście — lżejsze w odbiorze, bardziej świetliste, zakorzenione w tradycji wschodniego chrześcijaństwa. Osobną grupę tworzą świątynie żółte i beżowe, między innymi cerkwie w Michałowie, Nowoberezowie czy Żerczycach. Ich ciepłe elewacje rozjaśniają przestrzeń i sprawiają, że budowle wydają się bardziej przyjazne. Zielona cerkiew w Trześciance należy natomiast do najbardziej rozpoznawalnych znaków tej części regionu. Jej barwa pięknie współgra z wiejskim pejzażem, drzewami i rytmem podlaskiej ulicówki.
Na tym tle szczególne miejsce zajmuje także nowoczesna cerkiew w Hajnówce. Pokazuje ona, że architektura prawosławna na Podlasiu nie jest zamknięta wyłącznie w dawnych formach. Może korzystać z tradycji i symboliki, a jednocześnie mówić językiem współczesnym. Dzięki temu kolorowe cerkwie Podlasia nie tworzą jednego, powtarzalnego wzoru, lecz całą paletę form, materiałów i nastrojów.

Kolorowe cerkwie

ZIELONA
Trześcianka — cerkiew prawosławna pw. św. Michała Archanioła, wzniesiona w latach 1864–1867. Jest to budowla trójdzielna. Nad przedsionkiem wznosi się wieża zwieńczona baniastym hełmem, natomiast nad centralną częścią nawy — ośmioboczna wieżyczka z cebulastym hełmem.

ŻÓŁTE, BEŻOWE
Michałowo — cerkiew pw. św. Mikołaja, konsekrowana w 1908 roku. Ma trzy krużganki, które nadają budowli kształt krzyża. Nad nawą znajduje się pięć kopuł — jedna duża i cztery mniejsze. Od frontu wznosi się wieża-dzwonnica, zwieńczona ostrosłupowym hełmem z kopułą.

Nowoberezowo — drewniana cerkiew filialna pw. św. Jana Teologa, zbudowana w 1771 roku. Wieża-dzwonnica zwieńczona jest ostrosłupowym hełmem z kopułką. Nad nawą znajduje się dach dwuspadowy z wieżyczką zwieńczoną baniastym hełmem.

Żerczyce — cerkiew pw. św. Dymitra, wzniesiona po II wojnie światowej jako kopia budowli z 1871 roku. Wieżę wieńczy dach z niewielką cebulastą kopułką. Nad nawą znajduje się dach czterospadowy, również zwieńczony cebulastą kopułką.

DREWNO
Grabarka:
Cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego. W 1895 r. powstała nowa kaplica, natomiast po pożarze konsekrowano odbudowaną cerkiew w 1998 roku. Nawa zwieńczona jest wieloboczną sygnaturką z kopułą. Nad dzwonnicą i daszkiem nad wejściem znajdują się kopułki na szyjach.
Cerkiew pomocnicza pw. Ikony Matki Bożej „Wszystkich Strapionych Radość” została poświęcona w 1956 roku. Nad przedsionkiem, nawą, prezbiterium i pomieszczeniami bocznymi znajduje się pięć ośmiobocznych wieżyczek zwieńczonych baniastymi hełmami.

Łaźnie — cerkiew pw. św. Łukasza Chirurga, biskupa Krymu. W listopadzie 2014 roku zamontowano na jej dachu pięć kopuł. Cerkiew jest drewniana, ma konstrukcję zrębową i dach kryty gontem. Zbudowano ją na planie krzyża greckiego, a jej architektura nawiązuje do świątyń syberyjskich.

Orla — cerkiew pw. św. Michała Archanioła, wyświęcona w 1796 roku. W latach 1979–1981 została rozebrana i zrekonstruowana na nowych fundamentach, z użyciem starego materiału; przy okazji powiększono prezbiterium o 1,2 m. Kalenicę nawy i kruchtę zwieńczono cebulastymi kopułkami na szyjach.

CEGŁA CIEMNA
Białowieża — cerkiew pw. św. Mikołaja, konsekrowana w 1895 roku. Bryłę świątyni zwieńczyły dwie kopuły, z których jedna pełniła funkcję dzwonnicy. Umieszczony w niej dzwon ważył 125 kg i słynął z donośnego brzmienia.

Hajnówka — cerkiew pw. św. Dymitra Sołuńskiego, świątynia dwukondygnacyjna. Dolną cerkiew wyświęcono w 1996 roku, a górną — w 2007 roku. Budowlę wzniesiono w nowoczesnym stylu architektonicznym. Nad środkową częścią znajduje się wieża z półkolistą kopułą, a dzwonnicę wieńczy kopuła z krzyżem.

Supraśl — cerkiew pw. Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy na terenie monasteru, wyświęcona w 1511 roku. Łączy funkcje obronne i sakralne oraz cechy stylu bizantyńskiego i gotyckiego. Cerkiew monasteru supraskiego ma cztery wieże w narożnikach, a w głównym gzymsie znajdują się strzelnice. W 1944 roku wycofujący się Niemcy wysadzili świątynię w powietrze. W 2021 roku zakończono trwającą 37 lat odbudowę głównej cerkwi monasteru i ponownie ją wyświęcono.

CEGŁA JASNA
Zaścianki — cerkiew św. Męczennika Pantelejmona, poświęcona w 2003 roku. Budowla zwieńczona jest sześcioma kopułami, z których centralna, wzorowana na tradycjach bizantyjsko-rosyjskich, dominuje nad bryłą. W wieży-dzwonnicy znajduje się sześć dzwonów, z których największy waży 750 kg.

Hajnówka — cerkiew pw. Narodzenia św. Jana Chrzciciela, wybudowana w latach 1995–2007. W 2011 roku dokonano jej wyświęcenia. Świątynia ma kształt dwóch krzyży nałożonych na siebie i trzy kopuły: centralną oraz dwie mniejsze, boczne.

Królowy Most — cerkiew pw. św. Anny, konsekrowana w 1942 roku. Została zbudowana na planie wydłużonego krzyża greckiego, z kamienia i cegły licówki, w stylu eklektycznym. Dachy świątyni wieńczą wieżyczki i kopułki z krzyżami.

NOWOCZESNA
Hajnówka — sobór pw. Świętej Trójcy, poświęcony w 1992 roku. Smukła konstrukcja harmonijnie łączy nowoczesność z tradycją dwóch tysięcy lat prawosławia i tysiąca lat jego obecności na tej ziemi. Dwupoziomowa świątynia może pomieścić 5 tysięcy wiernych. W górnej części znajduje się siedem ołtarzy, w dolnej — trzy. Dach świątyni tworzą przenikające się, nieregularne betonowe łupiny. Główna kopuła, przypominająca koronę drzewa, nawiązuje do pobliskiej Puszczy Białowieskiej.

Hajnówka — cerkiew cmentarna pw. Wszystkich Świętych, wzniesiona w 1953 roku i rozbudowana w 1998 roku. Nad frontową częścią nawy wznosi się wieża: w dolnej części czworoboczna, w górnej sześcioboczna, zwieńczona baniastym hełmem.

Cerkiew, sobór, monaster

Doprecyzujmy określenia: Cerkiew to ogólne określenie świątyni w chrześcijaństwie wschodnim — prawosławnym i greckokatolickim. Sobór to natomiast najważniejsza cerkiew o randze katedry, będąca siedzibą biskupa lub miejscem najważniejszych uroczystości. Monaster to klasztor w tradycji chrześcijaństwa wschodniego, zamieszkany przez mnichów albo mniszki. Obejmuje nie tylko cerkiew, lecz także zabudowania klasztorne i stanowi ośrodek modlitwy, życia duchowego oraz pielgrzymowania.

cdn.

*zdjęcia własne