Podlasie
maj 2026
Wielogłosowe Podlasie
Trasa prowadzi przez Podlasie wielogłosowe — takie, w którym obok siebie stoją kościoły, cerkwie, synagogi, dawne dwory, pałace fabrykantów, domy tkaczy i budynki pamiętające czasy PRL-u. Tutaj krajobraz nie układa się w jedną prostą opowieść, lecz w mozaikę kultur, religii i historii, które przez wieki nakładały się na siebie warstwa po warstwie. Będzie więc Tykocin z monumentalnym kościołem Trójcy Przenajświętszej, zamkiem, synagogą i alumnatem; będzie Trześcianka z kolorowymi okiennicami, Dubicze Cerkiewne z lokalną izbą pamięci, a także Supraśl z monasterem i pałacem Buchholtzów. Po drodze pojawią się krzyże — prawosławne oraz łacińskie — przypominające, że Podlasie najlepiej czyta się nie w pośpiechu, ale uważnie, znak po znaku.
Tykocin
Zamek renesansowy
Zamek w Tykocinie stoi nad Narwią, w miejscu dawnej warowni związanej m.in. z Gasztołdami i królem Zygmuntem Augustem. W XVI wieku powstała tu murowana twierdza królewska, ważna zarówno ze względów obronnych, jak i politycznych. Dzisiejszy zamek jest rekonstrukcją, ale pozwala wyobrazić sobie skalę dawnej rezydencji i znaczenie Tykocina jako jednego z ważniejszych punktów na pograniczu Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Sanktuarium pw. Trójcy Przenajświętszej
Kościół pw. Trójcy Przenajświętszej zamyka wschodnią pierzeję tykocińskiego rynku. Został wzniesiony z fundacji Jana Klemensa Branickiego w latach 1742–1751, a jego barokowa fasada, dwie wieże i harmonijne otoczenie należą do najbardziej rozpoznawalnych widoków Tykocina. Świątynia nie jest tu tylko zabytkiem — stanowi serce dawnego układu urbanistycznego.
Alumnat
Tykociński alumnat to dawny przytułek dla weteranów wojennych, ufundowany w XVII wieku. Jego niska, rozłożysta bryła przy rynku przypomina, że Tykocin był nie tylko miejscem handlu, modlitwy i magnackich ambicji, lecz także miejscem opieki nad tymi, którzy służyli Rzeczypospolitej. Dziś budynek kojarzony jest również z filmem „U Pana Boga za piecem”, bo to właśnie tu mieściła się filmowa karczma.
Synagoga
Wielka Synagoga w Tykocinie została zbudowana w 1642 roku i należy do najcenniejszych zabytków żydowskich w Polsce. Przypomina o czasach, gdy Tykocin był jednym z ważniejszych ośrodków życia żydowskiego w regionie, a jego społeczność współtworzyła charakter miasta.
Supraśl
Monaster Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy
Cerkiew Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy – duchowe serce Supraśla i jeden z najważniejszych prawosławnych ośrodków w Polsce. Jego początki sięgają końca XV wieku, a główna cerkiew łączyła funkcje sakralne i obronne, splatając tradycję bizantyjską z gotykiem. Zniszczona w czasie II wojny światowej, została po latach odbudowana.
Wnętrze cerkwi prowadzi wzrok ku ikonom, polichromii i ikonostasowi, który oddziela nawę od części ołtarzowej. Współczesny ikonostas jest próbą nawiązania do XVI-wiecznego wystroju świątyni. Supraskie freski to jedne z najcenniejszych zabytków malarstwa cerkiewnego na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Po zniszczeniach wojennych zachowały się tylko ich fragmenty.
Cerkiew św. Jana Teologa – refektarzowa pełni funkcję świątyni pomocniczej. Wzniesiono ją w roku 1890 jako tzw. ciepłą, zimową cerkiew, przeznaczoną do nabożeństw w chłodniejszych miesiącach. Została przybudowana do południowego korpusu monasterskiego. We wnętrzu uwagę przyciąga ikonostas, który oddziela nawę od części ołtarzowej i skupia wzrok na ikonach oraz centrum liturgii. Ściany i sklepienia zdobi współczesna polichromia.
Pałac Buchholtzów to efekt przemysłowego rozkwitu Supraśla i ambicji rodziny fabrykanckiej. Eklektyczna rezydencja z elementami secesji powstała na przełomie XIX i XX wieku. Jej elegancka bryła, dekoracyjne detale i parkowe otoczenie przypominają, że Supraśl był ważnym miejscem rozwoju przemysłu. Obecnie w pałacu mieści się Liceum Sztuk Plastycznych.
Domy tkaczy są pamiątką po przemysłowej historii Supraśla. Powstały jako proste, funkcjonalne domy dla robotników z zakładów włókienniczych. Łączyły funkcję mieszkalną i warsztatową, dlatego dobrze pokazują codzienność ludzi, tworzących ośrodek tkacki.
Dom Jansena – wybudowany przed 1866 dom z zachowaną neoklasycystyczną polichromią. Obok manufaktura włókiennicza zbudowana w 1849. Obecnie internat Liceum Plastycznego.
Michałowo
Cerkiew pw. św. Mikołaja to drewniana świątynia konsekrowana w 1908 roku. Trzy krużganki nadają budowli kształt krzyża, nad nawą znajduje się pięć kopuł — jedna większa i cztery mniejsze — a od frontu wznosi się wieża-dzwonnica zwieńczona hełmem z kopułą. Wnętrze jest trójdzielne, z prezbiterium oddzielonym ikonostasem (z pocz. XX wieku, inspirowany sztuką rosyjską); ściany i stropy pokrywają polichromie ornamentalno-figuralne.
Trześcianka
Trześcianka należy do najpiękniejszych wsi na Szlaku Krainy Otwartych Okiennic. Najbardziej charakterystyczne są bogato zdobione okiennice, narożniki, nadokienniki i szczyty domów, malowane często na intensywne kolory. To miejsce pokazuje Podlasie od strony codziennej, wiejskiej i bardzo dekoracyjnej, z detalem, który potrafi zatrzymać wzrok na dłużej.
Sokółka
Budynek z lat 50. XX wieku, w którym dawniej mieściła się siedziba Komitetu Powiatowego PZPR, jest przykładem powojennej architektury administracyjnej — solidnej, oszczędnej i podporządkowanej funkcji. Dziś mieści się tu Urząd Miasta w Sokółce.
Dubicze Cerkiewne
Izba Kultury Ludowej i Tradycji OSP w Dubiczach Cerkiewnych mieści się w budynku dawnej szkoły podstawowej. Dziś zgromadzono tu przedmioty, fotografie i pamiątki związane z historią wsi oraz codziennym życiem mieszkańców.
Krzyże
Krzyże prawosławne i łacińskie stojące obok siebie przy drogach, cmentarzach i świątyniach są jednym z najbardziej charakterystycznych znaków podlaskiego krajobrazu. Pokazują, że przez wieki spotykały się tu różne tradycje chrześcijańskie — nie zawsze bez napięć, ale często bardzo blisko siebie, czasem dosłownie po tej samej stronie drogi. Prawosławne krzyże z poprzeczką i krzyże łacińskie tworzą cichy zapis historii rodzin, wsi i wspólnot, które dzieliły przestrzeń, pracę, święta i codzienność.
Warstwy Podlasia
Ta trasa nie daje się zamknąć w jednej opowieści. Prowadzi przez miejsca bardzo różne: dostojny Tykocin, kolorową Trześciankę, duchowy Supraśl, ciche Dubicze Cerkiewne i Sokółkę z jej powojennym śladem. Po drodze widać, jak wiele warstw ma Podlasie — religijnych, kulturowych, historycznych i zwyczajnie ludzkich. Tu obok siebie trwają świątynie, domy, dawne instytucje, przydrożne krzyże i pamięć mieszkańców. Właśnie dlatego warto wracać na te drogi: bo Podlasie nie kończy się na pierwszym zachwycie, tylko powoli dopowiada dalszy ciąg.
*zdjęcia własne oraz https://pl.wikipedia.org/wiki/