Małopolska i pogranicza
lipiec 2026
Małopolskie dwory, sanktuaria i skanseny opowiadają o ziemiańskim świecie, religijności, lokalnych tradycjach i codziennym życiu minionych pokoleń. Niektóre zachowały swoją pierwotną funkcję, inne otrzymały nowe przeznaczenie, ale wszystkie pozwalają lepiej zrozumieć kulturowy krajobraz regionu.
Dwór w Dołędze – małopolskie
Dwór w Dołędze powstał w połowie XIX wieku jako modrzewiowa siedziba rodziny Gunterów. W czasie powstania styczniowego dwór służył jako punkt zborny powstańców oraz miejsce udzielania pomocy rannym przekraczającym pobliski kordon graniczny.
Na przełomie XIX i XX wieku w Dołędze spotykali się przedstawiciele krakowskiego świata kultury i nauki. Bywali tu między innymi Adam Asnyk, Stanisław Wyspiański, Lucjan Rydel, Włodzimierz Tetmajer i zoolog Michał Siedlecki. Podczas II wojny światowej dwór był związany z działalnością konspiracyjną Armii Krajowej, a kilka kilometrów od niego znajdowało się lądowisko „Motyl”. Ostatnia właścicielka majątku, Jadwiga Wolska-Tumidajska zadecydowała o przekształceniu rodzinnej siedziby w muzeum; dwór udostępniono zwiedzającym w 1981 roku. Dziś, jako oddział Muzeum Ziemi Tarnowskiej, zachowuje atmosferę XIX-wiecznego domu, z dawnymi meblami, pamiątkami rodzinnymi, dziełami sztuki i przedmiotami związanymi z powstaniem styczniowym.
Dwór w Rychwałdzie – śląskie
Dwór w Rychwałdzie koło Żywca powstał w 1830 roku z inicjatywy Milieskich, którzy nabyli dobra rychwałdzkie w 1810 roku. Klasycystyczny murowany dwór otrzymał portyk wsparty na filarach i kolumnach. Po obu stronach obszernego dziedzińca stanęły budynki gospodarcze, mieszczące między innymi spichlerz, stajnie, wozownie i pomieszczenia dla służby. Rezydencję otacza park krajobrazowy ze starodrzewem. Majątek pozostawał w rękach rodziny Milieskich do 1940 roku, kiedy skonfiskowały go niemieckie władze okupacyjne. W latach osiemdziesiątych XX wieku przeprowadzono gruntowny remont dworu i przeznaczono go na cele wypoczynkowe. Od 2002 roku funkcjonuje jako kompleks hotelowo-rekreacyjny, zachowując historyczny charakter dawnej siedziby ziemiańskiej.
Dwór w Sierakowie – małopolskie
Dwór Sieraków położony jest na Pogórzu Wielickim. W 1412 roku właścicielem wsi jest Mikołaj z Sierakowa. Obecny budynek pochodzi z 1847 roku z czasów rodziny Przychockich. Jego reprezentacyjny charakter podkreślają portyk z tarasem od strony podjazdu oraz rozbudowana część ogrodowa. Rezydencję otacza około czterohektarowy park.
W 1920 roku majątek przeszedł w ręce Władysława Kucharskiego. Problemy finansowe właściciela sprawiły, że w 1936 roku posiadłość przejęła Komunalna Kasa Oszczędności miasta Krakowa, a podczas okupacji gospodarstwem zarządzała administracja niemiecka. Po wojnie w dworze działał ośrodek wypoczynkowy, a od 1988 roku – szpital uzdrowiskowy. W 2005 roku obecni właściciele i rozpoczęli gruntowną renowację budowli. Obecnie Dwór Sieraków mieści hotel i restaurację, łącząc współczesne użytkowanie z atmosferą dawnej ziemiańskiej rezydencji.
Dwór w Odonowie – świętokrzyskie
Dwór w Odonowie w pobliżu Kazimierzy Wielkiej, jest zabytkowym zespołem dworsko-parkowym. Na przełomie XVIII i XIX wieku majątek należał do Mieroszewskich herbu Ślepowron. Na początku XX wieku majątek objął Bronisław Postawka herbu Loewenstern, który rozbudował siedzibę i znacznie unowocześnił gospodarstwo. Korpus dworu przedłużono w kierunku wschodnim, a od zachodu dobudowano piętrową oficynę.
Przed I wojną światową działała tu własna elektrownia, a bieżącą wodę zapewniała wieża ciśnień zasilająca instalację dworską. Otaczający siedzibę park stopniowo zamknięto ceglanym murem, tworząc rozległy zespół rezydencjonalny. Po reformie rolnej w 1945 roku dwór przebudowano na internat. Obiekt wrócił do rąk spadkobierców i dziś łączy funkcję historycznej rezydencji z działalnością kulturalną i gościnną.
Zielonki – Dwór Dziekanów – świętokrzyskie
W 1801 roku osada Zielonki stała się wspólną własnością Jakuba Gawrońskiego i Stanisława Wodzickiego. Dawniej istniał tu dwór szlachecki, otoczony zabudowaniami gospodarczymi, polami i stawami. Ostatnimi właścicielami siedziby przed II wojną światową była rodzina Motylewskich. Dzisiejszy Dwór Dziekanów wyróżnia rozbudowana bryła z wieżami, balkonami i kolumnowym wejściem. Obiekt mieści hotel i restaurację, a jego gospodarze świadomie podkreślają związki miejsca z tradycją staropolskiej gościnności.
Sanktuarium w Krzeszowicach–Czernej – małopolskie
Sanktuarium Matki Bożej Szkaplerznej i św. Rafała Kalinowskiego w Czernej koło Krzeszowic należy do najważniejszych ośrodków karmelitańskich w Polsce. Klasztor Karmelitów Bosych powstał jako pustelnia dla zakonników prowadzących życie kontemplacyjne. Jego fundatorką była Agnieszka Firlejowa z Tęczyńskich. Budowę rozpoczęto w 1629 roku, a w 1640 roku konsekrowano kościół pod wezwaniem św. Proroka Eliasza. Wczesnobarokowa świątynia została wzniesiona na planie krzyża, a jej wnętrze wyróżniają elementy wykonane z czarnego marmuru. W bocznym ołtarzu znajduje się XVII-wieczny obraz Matki Bożej Szkaplerznej, otoczony szczególnym kultem. Ważną postacią w dziejach Czernej był św. Rafał Kalinowski, karmelita, którego relikwie spoczywają w kaplicy. Dawny erem otaczał mur klauzurowy. W pobliżu klasztoru bije źródło św. Eliasza.
Sanktuarium w Rychwałdzie – śląskie
Sanktuarium Matki Bożej Rychwałdzkiej, nazywanej Panią Ziemi Żywieckiej, należy do najważniejszych miejsc kultu maryjnego na Żywiecczyźnie. Historia miejscowej parafii sięga 1472 roku, a pierwszą drewnianą świątynię konsekrowano w 1547 roku. W 1644 roku Katarzyna z Komorowskich Grudzińska podarowała kościołowi obraz Matki Bożej, który wkrótce zasłynął łaskami. Rosnący ruch pielgrzymkowy przyczynił się do budowy obecnego barokowego kościoła św. Mikołaja, konsekrowanego w 1756 roku, zaś starszą drewnianą świątynię przeniesiono do pobliskich Gilowic. W 1965 roku cudowny wizerunek został uroczyście koronowany koronami papieskimi przez prymasa Stefana Wyszyńskiego i biskupa Karola Wojtyłę. Od 1947 roku sanktuarium pozostaje pod opieką franciszkanów, a w 2017 roku kościół otrzymał tytuł bazyliki mniejszej.
Skansen w Wygiełzowie – małopolskie
Skansen w Wygiełzowie, obecnie Park Etnograficzny Krakowiaków Zachodnich, udostępniono zwiedzającym w 1973 roku. Ekspozycja obejmuje 27 zabytkowych obiektów drewnianych – m.in. chałupy, stodoły, spichlerze, kuźnię i olejarnię – oraz małą architekturę, np. studnie i kapliczki.
Jednym z najcenniejszych zabytków jest drewniany kościół przeniesiony z Ryczowa, którego początki sięgają XVII wieku. Ważną część ekspozycji stanowi również rekonstrukcja dworu z Drogini, wzniesionego w 1730 roku przez Adama Jordana. Zabudowania tworzą obraz dawnej wsi i miasteczka Krakowiaków Zachodnich. Wnętrza wielu budynków mają oryginalne wyposażenie. Skansen jest także miejscem warsztatów, pokazów dawnych rzemiosł i wydarzeń popularyzujących lokalne tradycje. Malownicze położenie u stóp wzgórza z ruinami zamku Lipowiec sprawia, że Wygiełzów pozwala połączyć spotkanie z kulturą dawnej wsi ze zwiedzaniem średniowiecznej warowni.
Zalipie – żywa malowana wieś – małopolskie
Zalipie jest małopolską wsią słynącą z barwnych dekoracji kwiatowych. Tradycja malowania domów liczy ponad sto lat; jej początki wiążą się z rozjaśnianiem wapnem okopconych ścian. Z czasem proste ornamenty przekształciły się w wielobarwne kompozycje roślinne. Kwiatami zdobi się nie tylko ściany domów, ale także stodoły, studnie, ogrodzenia, kapliczki oraz przedmioty codziennego użytku. Zalipie nie jest skansenem, lecz żywą wsią, w której wiele dekorowanych budynków pozostaje prywatnymi domami. Najbardziej znaną zalipiańską malarką była Felicja Curyłowa popularyzująca miejscową tradycję. Jej bogato zdobiony dom wraz z zabudowaniami tworzy Zagrodę Felicji Curyłowej – część Muzeum Ziemi Tarnowskiej. W Domu Malarek odbywają się warsztaty, wystawy i spotkania z twórczyniami ludowymi. Od 1948 roku organizowany jest konkurs „Malowana Chata”. Dzięki temu zalipiańskie malarstwo pozostaje żywą tradycją, przekazywaną z pokolenia na pokolenie i wciąż obecną w codziennym krajobrazie wsi.
*zdjęcia własne