Wielkopolskie/Lubuskie
sierpień 2026
W tej części pojawia się mozaika miejsc, które razem opowiadają o historii regionu. Są tu dawne folwarki i rezydencje, ślady osadnictwa olęderskiego, ośrodki edukacyjne urządzone w zabytkowych zabudowaniach, a także miejskie kościoły, ratusze i muzea. Widać, jak różne funkcje pełniły te miejsca dawniej i jak wiele z nich udało się dziś wpisać w nowe życie.
Olandia w Prusimiu
Olandia w Prusimiu koło Kwilcza to zrewitalizowany XVIII-wieczny zespół dworsko-folwarczny, w którym utworzono skansen poświęcony osadnictwu olęderskiemu w Wielkopolsce. Fundacja Olandia zgromadziła tu rekonstrukcje tradycyjnej zabudowy, dawne sprzęty i narzędzia oraz zabytki techniki przypominające o umiejętnościach melioracyjnych Olędrów i ich wpływie na krajobraz wielkopolskiej wsi. Szczególną atrakcją są trzy historyczne wiatraki, a także Czarna Chata z piecem chlebowym i wędzarnią oraz park miniatur XIX-wiecznej zabudowy wiejskiej. Sam majątek w Prusimiu po wojnie został znacjonalizowany, w 2004 roku przeszedł w ręce prywatne, a od 2009 roku rozpoczęto szeroko zakrojoną odbudowę dawnego folwarku. Dziś Olandia łączy funkcję hotelowo-wypoczynkową z popularyzacją dziedzictwa olęderskiego.
Mniszki
Centrum Edukacji Regionalnej i Przyrodniczej w Mniszkach koło Międzychodu powstało w 2007 roku w odrestaurowanych zabudowaniach dawnego folwarku – spichlerzu, oborach i budynku administracyjnym. Zgromadzone tu ekspozycje przypominają o życiu dawnej wielkopolskiej wsi, tradycyjnym rzemiośle i ginących zawodach. Ważną częścią działalności Centrum są warsztaty ginących zawodów, podczas których prezentowane są tradycyjne umiejętności i techniki pracy. Ośrodek popularyzuje również przyrodę Doliny Kamionki.
Mnichy
Folwark w Mnichach koło Międzychodu jest częścią zabytkowego zespołu dworskiego, którego początki sięgają XVII wieku, natomiast większość zachowanych zabudowań gospodarczych powstała w XIX stuleciu. W skład zespołu wchodzą m.in. rządcówka, budynki gospodarcze oraz gorzelnia z 1874 roku. W 1908 roku dawną siedzibę rozbudowano o niewielki pałacyk. Zachowane zabudowania dobrze pokazują, jak funkcjonował wielkopolski folwark, w którym obok dworu znajdowały się obiekty administracyjne, produkcyjne i gospodarcze. Dziś zespół w Mnichach pozostaje własnością prywatną.
Chalin
Ośrodek Edukacji Przyrodniczej w Chalinie działa od 1997 roku na terenie Sierakowskiego Parku Krajobrazowego, w zabytkowym założeniu dworsko-folwarcznym. Jego głównym obiektem jest XIX-wieczny dwór, którego najstarsze zachowane części – piwnice – pochodzą z XVI wieku. W jego wnętrzach urządzono ekspozycje przyrodnicze poświęcone m.in. krajobrazowi polodowcowemu oraz faunie Sierakowskiego Parku Krajobrazowego. Ośrodek prowadzi zielone szkoły, warsztaty i zajęcia terenowe. Szczególnym walorem miejsca jest także położenie w obrębie Ostoi Ciemnego Nieba Izdebno-Chalin.
Przystanki
Dwór w Przystankach koło Pniew pochodzi z 2. Poł. XIX w. Obecną rezydencję wiąże się z rodziną Kamińskich, a rozbudowę z rodziną de Rege. Dwór ma malowniczą, historyzującą formę nawiązującą do włoskich willi, z arkadowym gankiem, balkonem i trójkątnym frontonem, a otacza go park krajobrazowy położony nad Jeziorem Lubosińskim. Po II wojnie światowej majątek przejął Skarb Państwa, natomiast po 1989 roku dwór znalazł się w rękach prywatnych.
Sieraków
Sieraków ma wyjątkowo bogaty zespół zabytków związanych zarówno z historią rodu Opalińskich, jak i późniejszym rozwojem miasta. Najważniejszym z nich jest Zamek, a właściwie odbudowane skrzydło dawnej rezydencji, w którym mieści się dziś muzeum; szczególną wartość mają znajdujące się tam XVII-wieczne sarkofagi Opalińskich. Ekspozycja obejmuje także pamiątki związane z rodem, znaleziska archeologiczne z terenu zamku oraz zabytki kultury materialnej Pojezierza Międzychodzko-Sierakowskiego.
Osobną atrakcję stanowi zabytkowy zespół Stada Ogierów, którego początki sięgają pierwszej połowy XIX wieku. Obejmuje m.in. ujeżdżalnię z 1829 roku, stajnie, wozownię, szorownię oraz pałac z 1890 roku, które tworzą charakterystyczny krajobraz dawnego majątku. Stylu całemu założeniu dodają wiekowe dęby, wśród nich potężny pomnikowy dąb szypułkowy oraz cztery stare dęby rosnące na głównym dziedzińcu Stada, ustawione w czworobok (wszystkie to pomniki przyrody).
Do najcenniejszych budowli sakralnych Sierakowa należy kościół pobernardyński pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, wzniesiony w latach 1624–1639. W jego wnętrzu zachowały się m.in. bogato intarsjowane stalle, nagrobki oraz obraz „Zdjęcie z krzyża” flamandzkiego malarza Artusa Wolfforta.
Warto zwrócić uwagę także na dawną synagogę z końca XIX wieku, XVIII-wieczny kościół ewangelicki oraz historyczny układ rynku i przyległych ulic z zachowaną dawną zabudową.
Drezdenko
Drezdenko ma interesujący zespół zabytków, w których zapisała się historia miasta pogranicznego. W latach 1603–1605 wzniesiono tu nowożytną twierdzę nizinną na planie gwiaździstego pięcioboku; do dziś zachowały się fragmenty obwałowań oraz dawny arsenał, później przebudowany na spichlerz, mieszczący obecnie Muzeum Puszczy Drawskiej i Noteckiej. W barokowym zespole pałacowo-parkowym z 1766 roku działa dziś szkoła podstawowa.
Neogotycki kościół Przemienienia Pańskiego, wzniesiony w latach 1900–1902 wyróżnia wysoka, 78-metrowa wieża, dominująca nad panoramą Drezdenka. We wnętrzu uwagę zwracają figuralne witraże oraz zachowane organy z 1902 roku. O historycznym charakterze miasta przypominają ponadto układ urbanistyczny Starego Miasta oraz dawne kamienice.
Ratusz w Drezdenku wzniesiono w 1885 roku w miejscu wcześniejszego budynku o konstrukcji ryglowej; charakterystyczny gmach z czerwonej cegły był siedzibą władz miejskich do około 1900 roku, a następnie mieścił sąd. Obecnie znajdują się w nim jednostki Starostwa Powiatowego w Strzelcach Krajeńskich.
Ciekawym zabytkiem techniki jest wodociągowa wieża ciśnień z początku XX wieku. Współczesną atrakcję stanowi Park Kultur Świata nad Starą Notecią z miniaturami znanych budowli, m.in. Wieży Eiffla i Tadż Mahal. Warto zatrzymać się także na Skwerze Ludwika Lipnickiego, gdzie znajduje się mural poświęcony związanemu z Drezdenkiem przyrodnikowi, nauczycielowi i poecie. Prawdziwą osobliwością Drezdenka jest zachowane niemal w całości secesyjne wnętrze dawnego sklepu mięsnego z 1905 roku. Ściany pokrywają bogato zdobione płytki firmy Villeroy & Boch, a oryginalne wyposażenie – m.in. lustro, ceramiczna obudowa kasy i dekoracyjne elementy stolarki – tworzy wyjątkowy przykład sztuki użytkowej początku XX wieku.
Międzychód
Międzychód zachował średniowieczny układ urbanistyczny, z rynkiem położonym na przesmyku między Wartą a Jeziorem Miejskim. Jednym z najważniejszych zabytków jest kościół pw. Męczeństwa św. Jana Chrzciciela, wzniesiony w 1591 r. We wnętrzu zachowały się m.in. rokokowa ambona, późnorenesansowa chrzcielnica i barokowe elementy wyposażenia. Charakterystycznym symbolem miasta jest także Laufpompa – ozdobna żeliwna studnia artezyjska z 1912 roku, z której wypływa woda zawierająca związki siarki.
Ciekawym miejscem jest także Muzeum Regionalne, mieszczące się w zabytkowym budynku dawnej szkoły katolickiej, a później magistratu. Historycznego charakteru centrum dopełniają kamieniczki przy rynku i ulicach Rynkowej, Kilińskiego i 17 stycznia. Przy rynku uwagę zwraca także dawny hotel „Pod Białym Orłem”, eklektyczny budynek z początku XX wieku, należący do najbardziej charakterystycznych obiektów Międzychodu. Okazały gmach Poczty Polskiej przy ul. Pocztowej 2, wzniesiony na przełomie XIX i XX wieku do dziś pełni swoją funkcję.
To właśnie różnorodność tych miejsc najlepiej pokazuje bogactwo dziedzictwa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej. Jedne obiekty zachowały dawną funkcję, inne otrzymały nowe przeznaczenie, ale wszystkie pozostają świadectwem historii zapisanej w architekturze, krajobrazie i pamięci lokalnych społeczności. Warto patrzeć na nie, nie tylko jak na zabytki, lecz także jak na miejsca, w których przeszłość nadal pozostaje obecna.
*zdjęcia własne