I Konferencja Naukowa „Cultura Nostra”

24 października 2026 roku w Zamku Bierzgłowskim koło Torunia odbyła się I Konferencja Naukowa z cyklu „Cultura Nostra”, zatytułowana „Z dziejów Zamku Bierzgłowskiego w 90. rocznicę powołania Diecezjalnego Domu Rekolekcyjnego w Zamku Bierzgłowskim”. Organizatorami spotkania były Fundacja Dziedzictwa Kulturowego „Nostra Cultura” oraz Wydział Nauk Historycznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Jubileusz stał się okazją do przypomnienia dziejów jednego z najstarszych zamków krzyżackich na ziemi chełmińskiej, ze szczególnym uwzględnieniem jego późniejszych losów, naznaczonych wojnami, przemianami politycznymi i kolejnymi zmianami przeznaczenia zabytkowej budowli.

W murach krzyżackiej warowni

Historia Zamku Bierzgłowskiego sięga XIII stulecia. Wzniesiony z kamienia i cegły na skraju pradoliny Wisły, przez blisko dwa wieki pozostawał we władaniu zakonu krzyżackiego. Później należał między innymi do miasta Torunia i właścicieli prywatnych. Pomimo licznych przebudów i pożarów zachował wiele cennych elementów średniowiecznej architektury. Szczególną uwagę zwraca gotycki portal bramny z ceramiczną płaskorzeźbą przedstawiającą trzech rycerzy, datowaną na przełom XIII i XIV wieku.
W 1929 roku zamek wydzierżawił biskup chełmiński Stanisław Wojciech Okoniewski, a cztery lata później zakupił go na potrzeby diecezji. Rozpoczęto gruntowne prace remontowe i adaptacyjne. Ich zwieńczeniem było uroczyste otwarcie Diecezjalnego Domu Rekolekcyjnego w 1936 roku. Wybuch II wojny światowej przerwał jego działalność.
W latach 1945–1992 w zamku mieścił się Zakład Opieki Społecznej. Od 1946 do 1950 roku przebywał tu biskup Adolf Piotr Szelążek wygnany z diecezji łuckiej. W 1950 roku zamek przejęło państwo i dopiero w 1992 roku powrócił do Kościoła. Po kilkuletnim remoncie, we wrześniu 2001 roku, rozpoczęło tu działalność Diecezjalne Centrum Kultury.

Od koncertu do marszałka i biskupa

Konferencję poprzedził koncert „Od dawnej frazy do parafrazy” w wykonaniu Rodzinnego Kwartetu Instrumentalnego Bojarczuków, w którym zabrzmiały akordeon, wiolonczela, gitara akustyczna i basowa. Oficjalnego otwarcia konferencji dokonał ks. Marek Borzyszkowski, prezes Fundacji Dziedzictwa Kulturowego „Nostra Cultura”. W obradach, prowadzonych przez prof. dr. hab. Wiesława Sieradzana, uczestniczyli badacze reprezentujący różne dziedziny nauki – od archeologii i historii średniowiecza po historię sztuki i dzieje Kościoła.
Wśród wystąpień gości szczególnie zapamiętałam przemówienie marszałka województwa kujawsko-pomorskiego Piotra Całbeckiego. Wykraczało ono daleko poza zwyczajowe, okolicznościowe powitanie. Marszałek przedstawił merytoryczną wypowiedź o charakterze historycznym, dobrze wpisującą się w tematykę konferencji. Dał również wyraz swojej trosce o przyszłość Zamku Bierzgłowskiego, podkreślając znaczenie zachowania jego historycznego dziedzictwa i odpowiedzialności za dalsze losy tego wyjątkowego zabytku.
Jego wystąpienie było znakomitym wprowadzeniem do dalszych rozważań nad dziejami zamku i dziedzictwem kulturowym regionu. Do najnowszej historii tego miejsca nawiązywał również film z rozmową z ks. bp. Andrzejem Suskim, który podzielił się wspomnieniami z przejęcia Zamku Bierzgłowskiego przez Diecezję Toruńską w 1992 roku. Osobista opowieść biskupa przybliżyła okoliczności tego ważnego wydarzenia, stanowiąc interesujące dopełnienie historycznej części spotkania.

Historia opowiedziana przez badaczy

Pierwszy referat, zatytułowany „Badania archeologiczne na Zamku Bierzgłowskim”, wygłosił dr hab. Marcin Wiewióra, prof. UMK. Wprowadził słuchaczy w problematykę badań nad najdawniejszymi dziejami warowni i materialnymi świadectwami jej przeszłości. Następnie prof. dr hab. Sławomir Jóźwiak przedstawił zagadnienie „Początek i koniec komturstwa bierzgłowskiego w strukturze administracyjnej państwa krzyżackiego w Prusach”. Tematem wystąpienia było miejsce Bierzgłowa w strukturach administracyjnych państwa zakonnego.
Do problematyki ochrony zabytków nawiązał prof. dr hab. Wiesław Sieradzan w wystąpieniu „Niemieccy konserwatorzy zabytków w XIX i XX w. o i na Zamku Bierzgłowskim”. Referat przypomniał, że dzieje zamku obejmują również historię zainteresowania jego architekturą, prowadzonych badań i podejmowanych prac konserwatorskich.
Kolejne wystąpienia dotyczyły przede wszystkim XX-wiecznych dziejów Zamku Bierzgłowskiego oraz osób, które odegrały w nich istotną rolę. Ks. prof. dr hab. Jan Walkusz wygłosił referat „Biskup Stanisław W. Okoniewski i jego koncepcja zagospodarowania Zamku Bierzgłowskiego”. Postać biskupa chełmińskiego zajmuje szczególne miejsce w historii obiektu. Z jego inicjatywy przeprowadzono gruntowną odnowę zamku, przystosowując go do pełnienia nowych funkcji religijnych.

Dla ducha i ciała

Zagadnienia z zakresu historii sztuki podjął dr Przemysław Waszak w referacie „Rzeźby Wojciecha Durka na Zamku Bierzgłowskim”. Dzięki temu w programie konferencji znalazło się również miejsce dla artystycznego dziedzictwa zamku i jego zabytkowego wyposażenia.
Osobny, niezwykle interesujący rozdział powojennej historii zamku przybliżył diakon prof. dr hab. Waldemar Rozynkowski w referacie „Namiastka diecezji łuckiej – biskup wygnaniec Adolf Piotr Szelążek w Zamku Bierzgłowskim (1946–1950)”. Biskup łucki, usunięty przez władze sowieckie ze swojej diecezji, przybył do zamku 20 sierpnia 1946 roku i spędził tutaj ostatnie lata życia. Jego losy przypominają o dramatycznych doświadczeniach polskiego duchowieństwa na Kresach i powojennym zerwaniu wielowiekowych więzi z dawnymi ziemiami Rzeczypospolitej.
Zaplanowany jako ostatni referat „Ks. Zygfryd Ziętarski (1928–2010) a Zamek Bierzgłowski”, przygotowany przez ks. dr. Rajmunda Ponczka, przeniesiono na jedno z kolejnych wydarzeń organizowanych w zamku.
Obrady zakończyła przewidziana w programie dyskusja. Na osobne uznanie zasługuje wyśmienity catering konferencyjny, podany w sali koncertowej zamku. Starannie przygotowany poczęstunek był miłym dopełnieniem spotkania, a przerwy między wykładami sprzyjały rozmowom i wymianie wrażeń.

Dziedzictwo, które zobowiązuje

Tematyka referatów pokazała, jak wiele zagadnień badawczych wiąże się z historią jednego miejsca. Od średniowiecznej warowni i administracji krzyżackiej, przez XIX- i XX-wieczne działania konserwatorskie, po działalność biskupów i duchownych w XX wieku – wszystkie te wątki składają się na wielowiekowe dzieje Zamku Bierzgłowskiego.
Na podkreślenie zasługuje współpraca środowiska akademickiego z instytucjami zajmującymi się ochroną i popularyzacją dziedzictwa kulturowego. Konferencja „Cultura Nostra” umożliwiła przybliżenie wyników badań szerszemu gronu odbiorców, a także przypomnienie osób, których działalność wywarła trwały wpływ na losy zamku.
Dziewięćdziesiąta rocznica powołania Diecezjalnego Domu Rekolekcyjnego skłania również do refleksji nad znaczeniem historycznych budowli, którym udało się nadać nowe funkcje. Zamek Bierzgłowski przetrwał wojny, pożary, wielokrotne zmiany właścicieli i powojenne przemiany ustrojowe. Dziś ponownie służy działalności religijnej, kulturalnej i edukacyjnej.

Cultura et historia nostra

Podczas konferencji po raz kolejny przekonałam się, jak wiele można odkryć w historii jednego miejsca. Zamek Bierzgłowski znałam przede wszystkim jako średniowieczną warownię, tymczasem przedstawione referaty pozwoliły mi spojrzeć na niego z zupełnie innej perspektywy. Szczególnie interesujące okazały się losy ludzi, którzy w różnych epokach decydowali o jego przeznaczeniu, ratowali go przed zniszczeniem lub znajdowali w nim schronienie. Właśnie takich opowieści szukam podczas swoich wędrówek po zamkach, pałacach i dworach. Dzięki nim zabytki przestają być jedynie świadectwem dawnej architektury, a stają się ważną częścią naszej historii. Konferencja „Cultura Nostra” dostarczyła mi kolejnych powodów, by do Zamku Bierzgłowskiego powrócić – tym razem z bogatszą wiedzą i nowymi pytaniami.

I ja tam byłam…

*zdjęcia własne