Warmia i Mazury
wrzesień 2026
Warmia i Mazury najlepiej odsłaniają się wtedy, gdy z głównych tras skręci się ku mniejszym miejscowościom. Obok znanych zamków trafiają się tam dawne dwory, kościoły o nieoczywistej przeszłości i miejsca, które nie zawsze zachowały dawny blask. Tym razem połączyłam kilka takich punktów: od Reszla, Rynu, Barcian i Bezławek po znacznie bardziej kameralne Muławki, Radosze, Solankę i Glitajny. To podróż przez różne warstwy historii regionu — krzyżacką, ziemiańską, powojenną i tę całkiem współczesną.
Zamek w Rynie
Zamek w Rynie wznosi się na wzgórzu pomiędzy jeziorami Ryńskim i Ołów. Krzyżacy rozpoczęli jego budowę w XIV wieku, a warownia stała się ważnym ośrodkiem administracyjnym zakonu. W 1393 roku, z inicjatywy wielkiego mistrza Konrada von Wallenrode, utworzono tu komturię, której pierwszym komturem został jego brat Friedrich von Wallenrode. Dziś mieści się tu hotel, ale część historycznych wnętrz można zwiedzać z przewodnikiem. Trasa prowadzi przez zamkowe sale, korytarze i dziedziniec, pozwalając zobaczyć zachowane gotyckie portale, sklepienia oraz elementy dawnego założenia obronnego.
Nieopodal zamku znajduje się 25-metrowa wieża ciśnień, wzniesiona w 1940 roku i zrewitalizowana w 2019 roku. Obecnie pełni funkcję punktu widokowego – ze szczytu rozciąga się szeroka panorama miasta, zamku oraz jezior Ryńskiego i Ołów.
W pobliżu warto zwrócić uwagę także na Gościniec Ryński Młyn, a spacer między zamkiem, rynkiem, wieżą ciśnień i brzegiem jeziora pozwala zobaczyć Ryn jako miasto o czytelnym historycznym układzie i wyjątkowym położeniu między dwoma jeziorami.
Zamek w Reszlu
Zamek w Reszlu góruje nad starą częścią miasta potężną ceglaną bryłą i charakterystyczną cylindryczną wieżą. Wzniesiony w XIV wieku dla biskupów warmińskich, pełnił funkcje obronne, administracyjne i rezydencjonalne. Dziś w części zamku działa Galeria „Zamek”, będąca oddziałem Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, a w pozostałych wnętrzach funkcjonują m.in. hotel i restauracja. Podczas zwiedzania można wejść na zamkową wieżę, zajrzeć do podziemi, obejrzeć Wystawę Narzędzi Tortur oraz przejść przez wewnętrzny dziedziniec. Cela Barbary Zdunk, więzionej w reszelskim zamku przed egzekucją w 1811 roku, przypomina o jednej z najmroczniejszych kart historii tego miejsca. Jej proces i śmierć na stosie bywają określane jako jeden z ostatnich tego rodzaju przypadków w Europie.
Warto zajrzeć również do gotyckiego kościoła św. Piotra i Pawła, przejść przez średniowieczny układ starego miasta z rynkiem i ratuszem oraz zobaczyć zachowane fragmenty murów obronnych.
Zamek w Barcianach
Zamek w Barcianach należy do najlepiej zachowanych zamków krzyżackich tego typu na terenie dawnych Prus Wschodnich. Jego początki sięgają XIV wieku; masywna ceglana budowla pełniła funkcje administracyjne i obronne, a gotycka bryła, wysokie szczyty oraz narożna basteja zachowały surowy, militarny wygląd. Zamek był siedzibą krzyżackiego prokuratora; pierwotnie planowano jednak urządzić tu komturstwo.
W pobliżu zamku stoi średniowieczny gotycki kościół Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny. Świątynię wyróżnia ceglana bryła, masywna wieża i zachowane elementy dawnego wyposażenia, m.in. organy wykonane w XVIII wieku. Z kościołem i zamkiem wiąże się miejscowa legenda o podziemnym przejściu łączącym oba obiekty. Razem tworzą najważniejszy historyczny zespół Barcian.
Zamek w Bezławkach
Dawny zamek w Bezławkach, pełniący dziś funkcję kościoła, jest niezwykłym przykładem połączenia architektury obronnej i sakralnej. Pod koniec XIV wieku wzniesiono tu niewielki zamek komornicki, mający zabezpieczać pogranicze i szlak wypraw krzyżackich w kierunku Litwy. Budowla miała prostą, zwartą formę i bardziej przypominała obronny dom niż rozbudowany zamek konwentualny.
Po utracie znaczenia militarnego zamek przekształcono w 1513 roku w kościół, a od 1583 roku służył jako świątynia protestancka. Od lat 80. XX wieku obiekt należy do Kościoła katolickiego i jest kościołem filialnym pw. św. Jana Chrzciciela. Dawne mury zamkowe wykorzystano jako korpus świątyni, a późniejsze przebudowy nadały jej obecny wygląd. Dzięki temu Bezławki są jednym z ciekawszych przykładów na Warmii i Mazurach, gdzie średniowieczna architektura obronna została niemal dosłownie wpisana w późniejsze życie religijne miejscowości.
Dwór w Muławkach
Dwór w Muławkach poznałam nie tylko jako zabytek, ale także jako miejsce, w którym spędziłam dwa dni. To niewielka, kameralna rezydencja z drugiej połowy XIX wieku, z wyraźnym charakterem dawnego domu. Parterowa bryła, spokojne otoczenie i wnętrza urządzone z dużą indywidualnością sprawiają, że szybko przestaje się tu czuć jak w zwykłym obiekcie noclegowym.
Duża w tym zasługa gospodarza, pana Pawła, nazywanego „Hrabią”, który nadaje miejscu osobisty ton. Rozmowy z nim, opowieści o dworze i jego zbiorach są właściwie częścią pobytu. Obok Muzeum Znaczków i Historii Poczty oraz Galerii Sztuki uwagę zwraca także Kolekcja belemnitów – skamieniałości, które gospodarz gromadzi z prawdziwą pasją. Z belemnitów powstaje tu również oryginalna biżuteria. Te osobliwe okazy, zestawione ze starymi przedmiotami i dworskimi wnętrzami, dobrze pokazują charakter Muławek: trochę domu, trochę prywatnego muzeum, trochę miejsca stworzonego z osobistych zainteresowań właściciela. Muławki nie są zabytkiem oglądanym z dystansu; tutaj można przez chwilę zamieszkać w historii słuchając opowieści gospodarza.
Dwory w Radoszach, Solance, Glitajnach
Dwór w Radoszach powstał pod koniec XIX wieku i do dziś zachował charakter niewielkiej wschodniopruskiej siedziby majątkowej. To parterowy budynek o spokojnych proporcjach, nakryty masywnym dachem naczółkowym, z dobudowaną od zachodu częścią z charakterystycznym przejazdem bramnym, dobrze oddający skalę i charakter dawnych majątków tej części Prus Wschodnich.
Dwór w Solance to niewielka dawna siedziba majątku ziemskiego, która pochodzi z pierwszej połowy XIX wieku. Budynek ma spokojną, oszczędną formę i wysoki dach naczółkowy, a w jego sąsiedztwie zachowały się ślady zabudowy gospodarczej. Dziś dwór najlepiej odbierać jako fragment dawnego krajobrazu majątkowego – skromny, ale ważny dla odczytania historii tej części Mazur.
Dwór w Glitajnach koło Bartoszyc pochodzi z pierwszej połowy XIX wieku i został wzniesiony w stylu klasycystycznym. To parterowa, prostokątna budowla z płytkim, dwukondygnacyjnym ryzalitem pośrodku fasady; niegdyś od strony ogrodu miała także drewnianą, ażurową werandę. Po II wojnie światowej na terenie dawnego majątku utworzono PGR, a w samym dworze działała szkoła podstawowa. W latach 70. XX wieku budynek był już opuszczony i zaczął szybko popadać w ruinę.
Ta część Warmii i Mazur pokazuje, jak różne mogą być ślady dawnego świata. Jedne odzyskały dawny blask i przyciągają turystów, inne trwają w ruinie, przypominając o historii, której nie udało się ocalić w całości. Warto szukać także tych mniej oczywistych miejsc z warowniami, majątkami ziemskimi, kościołami i ludźmi, którzy przez stulecia nadawali mu charakter.
*zdjęcia własne