A Górska red.
Kluszczyński 2006
Akademizm, bursztyn, rokoko, fotografia artystyczna, kilimy, pasy kontuszowe, ogrody, nekropolie, porcelana i plakat. Ten zestaw pokazuje, jak rozległą tematykę obejmuje „Mała encyklopedia sztuki polskiej”, wydana w 2006 roku przez krakowskie Wydawnictwo Kluszczyński. Zespół autorów pod redakcją Aleksandry Górskiej przygotował przystępne, bogato ilustrowane kompendium wiedzy o polskim dorobku artystycznym.
Sztuka w wielu odsłonach
Na 230 stronach zgromadzono blisko 800 haseł obejmujących dzieje sztuki od czasów najdawniejszych po współczesność. Obok biogramów wybitnych artystów znalazły się omówienia stylów i kierunków, a także opisy najważniejszych dzieł, zabytków oraz instytucji kultury. Autorzy uwzględnili zarówno twórców powszechnie znanych, jak i postacie, o których w publikacjach popularnych pisze się rzadziej.
Sztukę potraktowano tu szeroko. Malarstwo, rzeźba i architektura sąsiadują z rzemiosłem artystycznym, meblarstwem, tkactwem, jubilerstwem czy fotografią. Osobne hasła poświęcono między innymi drewnianemu budownictwu, detalom architektonicznym, stowarzyszeniom artystycznym, prasie, a nawet kawiarniom, w których spotykali się artyści. Dzięki temu encyklopedia wykracza poza tradycyjny podział na epoki i dziedziny sztuki.
Takie ujęcie szczególnie sobie cenię. W dziełach sztuki szukam nie tylko wartości estetycznych, lecz także świadectw epoki, w której powstały. Architektura, wyposażenie wnętrz i przedmioty codziennego użytku wiele mówią o dawnych obyczajach, aspiracjach i gustach. Encyklopedia pozwala dostrzec te związki, choć przedstawia je jedynie w zarysie.
W Polsce i poza jej granicami
Moją uwagę przyciągnęły hasła poświęcone miejscowościom. Autorzy nie ograniczyli się do największych ośrodków artystycznych. Obok znanych miast pojawiają się między innymi Haczów, Lipnica Murowana, Czerwińsk, Koprzywnica, Staniątki, Wiślica, Szydłów czy Radzyń Chełmiński. W miejscowościach tych zachowały się cenne zabytki, będące świadectwem wielowiekowych dziejów polskiej architektury i sztuki.
Zestawienie tych miejsc przypomina, jak wiele naszego dziedzictwa artystycznego zachowało się poza wielkimi muzeami i reprezentacyjnymi galeriami. Niejeden niewielki kościół, klasztor czy zespół zabytkowy kryje dzieła o znacznej wartości historycznej i artystycznej. Krótkie hasło może stać się punktem wyjścia do dalszych poszukiwań, a czasem także zachętą do wycieczki.
Autorzy uwzględnili także dziedzictwo ziem leżących dziś poza granicami Polski. To trafny wybór: geografia polskiej sztuki nie pokrywa się przecież z obecną mapą państwa. Sami wydawcy przypominają również, że sztuka powstająca na ziemiach polskich nie zawsze była dziełem Polaków. Takie ujęcie pozwala dostrzec historyczną i kulturową różnorodność tego dorobku.
Słowo i obraz
Istotną część encyklopedii stanowi materiał ilustracyjny. Ponad 700 fotografii przedstawiających dzieła sztuki i zabytki architektury uzupełnia hasła i pozwala przyjrzeć się szczegółom, których nie sposób oddać w krótkim opisie. W publikacji poświęconej sztuce ilustracje są równie ważne jak tekst.
O skali współpracy wydawnictwa świadczy wykaz instytucji, które udostępniły reprodukcje. Znalazły się wśród nich muzea narodowe, diecezjalne i regionalne, a także Biblioteka PAN w Kórniku, Lwowska Galeria Sztuki, Muzeum Polskie w Rapperswilu czy Muzeum Polskie w Chicago. Dzięki temu czytelnik może zobaczyć również dzieła pochodzące ze zbiorów rzadziej udostępnianych publiczności.
Przy tak rozległej tematyce i niewielkiej objętości konieczna była selekcja materiału. Czytelnik poszukujący pogłębionej analizy twórczości konkretnego artysty, dziejów budowli czy przemian stylistycznych będzie musiał sięgnąć do innych opracowań. Trudno jednak uznać to za wadę podręcznej encyklopedii. Jej zadaniem jest przede wszystkim porządkowanie wiedzy, objaśnianie podstawowych pojęć i ułatwianie orientacji w bogactwie polskiej sztuki.
Przyjemności przeglądania
Od wydania książki minęło dwadzieścia lat. Przez ten czas rozwinęły się badania nad historią sztuki, dokonano nowych odkryć, a wiele zabytków poddano konserwacji. Część informacji, zwłaszcza o stanie zabytków i działalności instytucji, może więc wymagać aktualizacji. Nie umniejsza to jednak wartości publikacji, która pozostaje użytecznym źródłem wiedzy o polskiej sztuce.
„Mała encyklopedia sztuki polskiej” to książka, do której warto powracać zarówno po konkretną informację, jak i dla przyjemności przeglądania kolejnych haseł. Jej największą zaletą jest ukazanie różnorodności naszego dziedzictwa artystycznego, również tego mniej znanego, zachowanego z dala od wielkich muzeów i ośrodków kultury. Zachęca do dalszych lektur, muzealnych wizyt i podróży, a przede wszystkim pozwala lepiej poznać dorobek poprzednich pokoleń, w którym tak wyraźnie odbijają się polska historia, kultura i tożsamość.
*zdjęcia własne z książki