Polska. Skarby architektury

Bogactwo zapisane w kamieniu, drewnie i cegle

Baranów Sandomierski bywa nazywany Małym Wawelem, pałac Branickich w Białymstoku – Wersalem Podlasia, a zamek w Brzegu – Śląskim Wawelem. Takich porównań, podkreślających urodę i rangę naszych zabytków, jest w Polsce niemało. Bogactwo rodzimej architektury nie kończy się jednak na okazałych rezydencjach. Przekonuje o tym album „Polska. Skarby architektury”, ukazujący różnorodność budowli wznoszonych na ziemiach polskich przez stulecia, a także przykłady architektury współczesnej.

Od królewskich rezydencji po małe miasteczka

Autorzy prowadzą czytelnika przez Polskę szlakiem budowli reprezentujących różne epoki, style i tradycje. Są wśród nich zamki obronne, magnackie pałace, dwory, monumentalne świątynie, miejskie ratusze i zabytkowe kamienice. Uwzględniono również budowle przemysłowe, osady, skanseny, ogrody i parki oraz obiekty inżynierskie. Tak szeroki wybór stanowi jedną z największych zalet publikacji.
Miłośników rezydencji zainteresują pałace w Antoninie, Pszczynie, Rogalinie i Opinogórze, zamki w Łańcucie, Kórniku czy Gołuchowie. Nie zabrakło też potężnych warowni: w Malborku, Ogrodzieńcu i Niedzicy oraz zamku Czocha. Osobne miejsce zajmuje Dolina Pałaców i Ogrodów, słynąca z wyjątkowego skupiska historycznych siedzib na Dolnym Śląsku.
Wiele uwagi poświęcono również architekturze miast. Kraków, Gdańsk, Toruń, Poznań czy Wrocław to ośrodki o wielowiekowej historii. Obok nich pojawiają się mniejsze miejscowości, między innymi Kazimierz Dolny, Paczków, Lanckorona i Sandomierz. Album zwraca uwagę na zabytkowe rynki, kamienice, ratusze, ulice i całe zespoły urbanistyczne. Pokazuje, jak wyraźnie dzieje miasta zapisują się w układzie ulic i zabudowie.

Architektura wielu kultur i wyznań

Szczególnie cenię obecność obiektów przypominających o religijnej i kulturowej różnorodności ziem polskich. Obok katolickich katedr, bazylik i sanktuariów przedstawiono cerkwie, synagogi, świątynie protestanckie oraz meczety.
Drewniane kościoły w Binarowej i Dębnie Podhalańskim, cerkiew w Kwiatoniu, Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy, wielka synagoga w Tykocinie czy tatarskie meczety w Kruszynianach i Bohonikach przypominają o tradycjach, które przez stulecia współtworzyły krajobraz kulturowy Polski. Architektura tych świątyń łączy potrzeby religijne z miejscowymi obyczajami i tradycją budowlaną.
Na uwagę zasługuje także budownictwo ludowe. Góralska zabudowa Chochołowa, drewniana architektura Łopusznej, styl zakopiański czy malowane domy Zalipia pokazują, że ważną częścią naszego dziedzictwa jest twórczość regionalna. Jej formy kształtowały miejscowe materiały, umiejętności rzemieślników oraz wzorce przekazywane przez pokolenia.

Od Biskupina do architektury przemysłowej

Cieszy obecność zabytków techniki i budownictwa przemysłowego, które w przeglądach najpiękniejszych polskich budowli nie zawsze znajdują należne im miejsce. Łódzki Księży Młyn, dawna osada fabryczna w Żyrardowie, browary w Tychach i Poznaniu czy imponujące wiadukty w Stańczykach przypominają o dziejach przemysłu, pracy i rozwoju komunikacji.
Osobną atrakcją jest Kanał Elbląski, świadectwo pomysłowości dawnych inżynierów. Z kolei rezerwat archeologiczny w Biskupinie przybliża dzieje znacznie wcześniejsze niż większość opisanych w albumie miejsc.
Takie zestawienie pokazuje, jak rozmaitym potrzebom służyły budowle na przestrzeni wieków: reprezentacji, modlitwie, obronie, pracy, komunikacji i codziennemu życiu.

Wiedza podana przystępnie

Różnorodności tematycznej towarzyszy przejrzysty sposób prezentowania miejsc. Opisy przybliżają genezę budowli, ich fundatorów i projektantów, charakterystyczne cechy architektury oraz późniejsze losy. Wspominają również o otoczeniu zabytków i ich współczesnych funkcjach. Dzięki temu czytelnik otrzymuje coś więcej niż podstawowe informacje o stylu i dacie budowy.
Przystępny język pozwala swobodnie korzystać z książki również osobom bez przygotowania z historii sztuki. Autorzy nie przytłaczają szczegółami, lecz wybierają wiadomości istotne dla poznania historii i charakteru przedstawianych miejsc. Pojawiają się także informacje o wydarzeniach historycznych i muzycznych organizowanych współcześnie w zabytkowych przestrzeniach.
Przy tak szerokim zakresie tematycznym zwięzłość opisów jest zrozumiała. Nie jest to monografia poszczególnych obiektów ani naukowe opracowanie dziejów polskiej architektury. Album ma przede wszystkim charakter popularyzatorski i właśnie z tej perspektywy należy go oceniać. Jego zadaniem jest przekazywać podstawową wiedzę, rozbudzać zainteresowanie i zachęcać do dalszych poszukiwań.

Polskie dziedzictwo materialne

„Polska. Skarby architektury” ukazuje bogactwo i różnorodność polskiego dziedzictwa materialnego. Obok powszechnie znanych zabytków znalazły się w nim obiekty rzadziej prezentowane w podobnych opracowaniach, a zasługujące na uwagę ze względu na swoją historię i walory artystyczne. Tak szeroki wybór pozwala dostrzec odrębność poszczególnych regionów oraz dorobek kolejnych pokoleń budowniczych.
Staranna oprawa graficzna, bogaty materiał fotograficzny i przystępne opisy sprawiają, że album może służyć zarówno jako źródło podstawowych informacji, jak i inspiracja do podróży. Umiejętne połączenie wiedzy historycznej z atrakcyjną formą edytorską stanowi o jego największej zalecie. Książkę polecam wszystkim zainteresowanym historią i sztuką, przypomina ona bowiem jak wiele świadectw naszej kultury zachowało się w polskim krajobrazie.

*zdjęcia własne z książki