Wyznania złodzieja dzieł sztuki

Święte prawo własności

Stéphane Breitwieser miał wyrafinowany gust, niemałą wiedzę o sztuce i nader swobodny stosunek do prawa własności. W latach 1995–2001 okradał europejskie muzea, zamki, galerie i kościoły, gromadząc niezwykłą kolekcję obrazów, rzeźb i zabytkowych przedmiotów. Wszystkie zdobycze przechowywał w swoim pokoju. Nie zamierzał ich sprzedawać ani czerpać z nich korzyści finansowych. Pragnął mieć je wyłącznie dla siebie, podziwiać każdego dnia i cieszyć się ich pięknem. Ta osobliwa pasja stopniowo przerodziła się w obsesję, której konsekwencje okazały się tragiczne dla wielu cennych dzieł. O swojej przestępczej działalności Francuz opowiada w autobiograficznej książce „Wyznania złodzieja dzieł sztuki”.
Nazywany przez prasę Arsène’em Lupinem muzeów, kierował się przede wszystkim własnym gustem, a nie perspektywą zarobku. Szczególnie cenił malarstwo flamandzkie i niemieckie XVI i XVII wieku. Wśród jego zdobyczy znalazły się obrazy Lucasa Cranacha Starszego, Antoona van Dycka, Pietera Bruegla i Antoine’a Watteau, a także zabytkowe rzeźby, wyroby złotnicze i gobeliny.

Próba odtworzenia świata

Źródeł kolekcjonerskiej obsesji miłośnika sztuki można doszukiwać się również w jego dzieciństwie. Dorastał w zamożnym domu, otoczony antykami i dziełami gromadzonymi przez ojca. Rozwód rodziców radykalnie zmienił jego życie. Ojciec wyprowadził się, zabierając kolekcję, a Stéphane Breitwieser wraz z matką zamieszkał w znacznie skromniejszych warunkach. To doświadczenie mogło pogłębić jego potrzebę otaczania się pięknymi przedmiotami. Być może późniejsze kradzieże stanowiły próbę odtworzenia świata, z którym musiał się pożegnać. Takie przypuszczenie pomaga zrozumieć jego motywacje, choć nie usprawiedliwia postępowania.
Do najciekawszych fragmentów książki należą relacje z kradzieży, chwilami tak nieprawdopodobnych, że trudno uwierzyć w ich autentyczność. Stéphane Breitwieser wraz ze swoją partnerką, Anne-Catherine, odwiedzał muzea i zabytkowe rezydencje, wypatrując okazji do wyniesienia upatrzonego dzieła. Niekiedy wystarczała chwila nieuwagi strażnika, nieobecność pracownika albo niedostateczne zabezpieczenie sali. Wyjmował obrazy z ram, mniejsze przedmioty ukrywał pod ubraniem, a niekiedy wynosił nawet obiekty pokaźnych rozmiarów.

Rzeczywistość vs fikcja

Wiedzę o sztuce zdobywał samodzielnie. Potrafił rozpoznawać autorów i epoki, doceniał kunszt dawnych mistrzów i wartość artystyczną poszczególnych przedmiotów. Trudno odmówić mu wrażliwości estetycznej, nie sposób jednak usprawiedliwić sposobu, w jaki realizował kolekcjonerskie ambicje. Czytając opisy kolejnych przestępstw miałam chwilami wrażenie, że to literacka fikcja, a nie opis rzeczywistych wydarzeń. Nie mogłam się nadziwić, że człowiek bez specjalistycznego sprzętu i skomplikowanych przygotowań potrafił wynosić bezcenne zabytki z miejsc, które powinny zapewniać im bezpieczeństwo.
Ochrona muzealnych zbiorów to dla mnie jeden z najbardziej niepokojących tematów poruszonych w tej książce. Od wydarzeń opisywanych przez francuskiego kolekcjonera minęło ponad dwadzieścia lat, lecz spektakularne kradzieże nadal się zdarzają. W 2025 roku z paryskiego Luwru zrabowano klejnoty z kolekcji francuskich monarchów. Skoro nawet jedno z najsłynniejszych muzeów świata pada ofiarą przestępców, trudno uznać, że rozwój techniki wyeliminował zagrożenie. Przykład ten nadaje wspomnieniom Stéphana Breitwiesera niepokojącą aktualność i przypomina, jak wielka odpowiedzialność spoczywa na instytucjach przechowujących wspólne dziedzictwo.

Sensacyjna opowieść

Temat publikacji ma wszelkie cechy znakomitej opowieści sensacyjnej: nietuzinkowego bohatera, bezcenne dzieła, śmiałe kradzieże i nieuchronnie zbliżającą się katastrofę. Szkoda, że narracja nie zawsze dorównuje atrakcyjności wydarzeń. Stéphane Breitwieser skrupulatnie wymienia łupy oraz miejsca i okoliczności ich zdobycia. Początkowo ta drobiazgowość budzi zainteresowanie, lecz z czasem podobne epizody zaczynają się powtarzać. Tempo słabnie, a nadmiar szczegółów chwilami nuży. Szkoda również, że w książce zabrakło ilustracji, które pozwoliłyby czytelnikowi zobaczyć choć część opisywanych zabytków i lepiej docenić ich artystyczną wartość.
Ciekawsze wydają mi się fragmenty, w których autor odsłania własne motywacje. Pokazują człowieka, który podporządkował życie kolekcjonowaniu i stopniowo przestał odróżniać podziw dla dzieła od potrzeby zawładnięcia nim. W jego opowieści wyraźnie pobrzmiewa też skłonność do usprawiedliwiania własnych czynów. Warto więc zachować dystans: wydarzenia poznajemy przecież z perspektywy ich sprawcy.

Dzieła, które przetrwały stulecia

Najbardziej poruszający, a zarazem tragiczny jest finał tej historii. Po aresztowaniu Stéphana Breitwiesera w listopadzie 2001 roku jego matka, w obawie przed konsekwencjami przechowywania łupów, postanowiła pozbyć się kolekcji. Część zabytków wrzuciła do Kanału Rodan–Ren, inne zniszczyła lub wyrzuciła. Niektóre odzyskano, ale wielu do dziś nie odnaleziono. Trudno czytać o tym spokojnie. Dzieła, które przetrwały stulecia, przepadły wskutek desperackiej próby zatarcia śladów przestępstwa. Bohater tej niezwykłej historii chciał stworzyć najpiękniejsze prywatne muzeum świata, a jego obsesja przyczyniła się do nieodwracalnych strat. W tym właśnie tkwi największa sprzeczność jego postępowania. Można uwierzyć w autentyczność jego zachwytu nad malarstwem dawnych mistrzów, ale nie sposób uznać za troskę o sztukę działań, które pozbawiały publiczne zbiory cennych eksponatów i narażały je na zniszczenie. Miłość do piękna okazała się podporządkowana egoizmowi kolekcjonera.
„Wyznania złodzieja dzieł sztuki” to książka interesująca, choć nierówna pod względem narracji. Jej największą zaletą jest autentyczność relacji, bogactwo szczegółów dotyczących skradzionych dzieł oraz możliwość poznania kulis niezwykłych przestępstw. Słabszą stroną pozostaje powtarzalność kolejnych epizodów, a brak ilustracji utrudnia pełne docenienie opisywanych obiektów. Mimo tych zastrzeżeń lektura dostarcza wielu ciekawych informacji o świecie sztuki, muzeach i kolekcjonerstwie a także sensacyjną opowieść o zuchwałym złodzieju.