Joanna Łenyk-Barszcz, Przemysław Barszcz
FRONDA 2022
Interdyscyplinarne spojrzenie
Skradziony w Palermo obraz Caravaggia, wielokrotnie atakowana „Straż nocna” Rembrandta, wieloryb ukryty pod warstwą farby i papuga kakadu na arrasie Zygmunta Augusta. Brzmi jak zapowiedź zbioru sensacyjnych historii. Joanna Łenyk-Barszcz i Przemysław Barszcz wydobywają z tych osobliwości opowieść o sztuce jako świadectwie historii, przemian cywilizacyjnych i odkryć naukowych. Ich „Sekretna galeria” pokazuje, że obrazy potrafią przechowywać informacje, których sami twórcy nie zamierzali przekazać.
To trzeci tom serii poświęconej tajemnicom sztuki. W siedemnastu rozdziałach autorzy prowadzą czytelnika od średniowiecznych malowideł po twórczość Rembrandta, Caravaggia, Toulouse-Lautreca i Tamary Łempickiej. Zaglądamy do europejskich muzeów, peruwiańskich kościołów, kambodżańskich świątyń oraz miejsc położonych na uboczu głównych szlaków artystycznych. Rozpiętość geograficzna i tematyczna tej wędrówki robi wrażenie.
Za jedną z największych zalet książki uważam interdyscyplinarne spojrzenie na sztukę. Miłośnicy sztuki swobodnie sięgają do astronomii, biologii, medycyny i matematyki. Przywołując odkrycia naukowe, wyniki badań i rozmaite hipotezy, otwierają przed czytelnikiem nowe możliwości interpretacji znanych dzieł.
Polityka, religia, konwencje
Dobrym przykładem jest rozdział poświęcony Giottowi i komecie Halleya, w którym średniowieczne malarstwo spotyka się z astronomią. Z kolei dawne odmiany owoców i warzyw utrwalone na obrazach stanowią cenny materiał dla archeobotaników. Pozwalają odtworzyć wygląd roślin uprawianych przed wiekami, w tym odmian, które zniknęły z naszych pól i ogrodów.
Szczególnie cenię fragmenty ukazujące malarstwo jako zapis obyczajów, przekonań i stanu wiedzy charakterystycznych dla danej epoki. O kształcie dzieła decydowały przecież nie tylko zamierzenia artysty, lecz także oczekiwania fundatora, uwarunkowania polityczne i religijne oraz obowiązujące konwencje.
Wyrazistym przykładem jest „Ostatnia wieczerza” Marcosa Zapaty z katedry w peruwiańskim Cuzco. Na stole, przy którym zasiadają Chrystus i apostołowie, podano potrawę ze świnki morskiej – zwierzęcia dobrze znanego miejscowej ludności. Ten z pozoru zabawny szczegół prowadzi do rozważań o spotkaniu dwóch kultur, działalności misyjnej i dostosowywaniu chrześcijańskiej ikonografii do realiów Nowego Świata.
Dalekie podróże
Z polskiego punktu widzenia szczególnie ciekawy jest rozdział o arrasach Zygmunta Augusta. Autorzy przyglądają się zwierzętom przedstawionym na królewskich tkaninach i rozpoznają wśród nich papugę kakadu. Jej obecność rodzi pytania o dawne szlaki handlowe, kontakty między kontynentami i obieg wiedzy przyrodniczej w XVI wieku. Zainteresowały mnie również dzieje samych arrasów. Zamówione w Brukseli dla ostatniego Jagiellona, przez stulecia dzieliły losy Rzeczypospolitej. Grabione, wywożone i odzyskiwane, należą dziś do najcenniejszych zabytków polskiego dziedzictwa.
Niepozorny szczegół zoologiczny staje się zatem punktem wyjścia do historycznego śledztwa. Warto jednak zachować ostrożność wobec zbyt daleko idących wniosków. Rozpoznanie egzotycznego gatunku na dawnej tkaninie to intrygujący trop, ale samo w sobie nie uzasadnia zmiany przyjętej chronologii odkryć geograficznych.
O innym rodzaju odkrycia przypomina polska historia „Ekstazy św. Franciszka” El Greca, odnalezionej w 1964 roku w Kosowie Lackim przez Izabellę Galicką i Hannę Sygietyńską. O rozpoznaniu obrazu zadecydowały wiedza, dociekliwość i spostrzegawczość badaczek. Arcydzieło może przecież przez lata pozostawać niezidentyfikowane, choć znajduje się niemal na wyciągnięcie ręki.
Burzliwe losy
Najbardziej przekonały mnie rozdziały o kradzieżach, zniszczeniach, konserwacjach i ponownych odkryciach obrazów. Autorzy umiejętnie wydobywają z tych wydarzeń dramaturgię, nie tracąc z oczu ich historycznego kontekstu.
Rozdział o obrazie Caravaggia przedstawiającym „Pokłon pasterzy ze świętymi Wawrzyńcem i Franciszkiem„, skradzionym w Palermo w 1969 roku, czyta się niemal jak kryminał. Pojawiają się w nim sycylijska mafia, policyjne dochodzenia i sprzeczne doniesienia o dalszych losach płótna. Mimo wieloletnich poszukiwań dzieła nie odzyskano. Ten przypadek pokazuje, jak trudne jest przeciwdziałanie przestępczości wymierzonej w dziedzictwo kulturowe.
Burzliwe były również dzieje „Straży nocnej” Rembrandta. Płótno kilkakrotnie atakowano, a wcześniej przycięto, by zmieściło się w nowym miejscu ekspozycji. Dzisiejszemu miłośnikowi sztuki podobna ingerencja wydaje się wręcz niepojęta. Przypomina też, jak bardzo zmieniło się podejście do ochrony zabytków.
Odkrycie a hipoteza
Osobno wyróżniłabym historie związane z konserwacją dzieł. Podczas oczyszczania pejzażu „Widok na plażę w Scheveningen” Hendricka van Anthonissena okazało się, że pod późniejszą warstwą farby kryje się ogromny wieloryb wyrzucony na brzeg. Gdy usunięto przemalowanie, zachowanie ludzi zgromadzonych na plaży nabrało sensu, a kompozycja odzyskała pierwotną wymowę. To znakomity przykład tego, jak konserwacja potrafi zmienić interpretację dzieła.
Nie wszystkie rozdziały publikacji przekonują w jednakowym stopniu. Jedne wyróżniają się bogactwem ustaleń i mocną argumentacją, inne prowadzą ku przypuszczeniom, których wiarygodność trudno ocenić.
Dotyczy to zwłaszcza najbardziej sensacyjnych interpretacji, choćby rozważań o zwierzęciu przypominającym stegozaura na płaskorzeźbie kambodżańskiej świątyni Ta Prohm. Samo podobieństwo nie stanowi przecież dowodu na współistnienie ludzi i dinozaurów. W takich przypadkach oczekiwałabym wyraźniejszego rozgraniczenia między ustaleniami naukowymi, prawdopodobnymi wyjaśnieniami a hipotezami opartymi na wątłych przesłankach.
Ta skłonność do śmiałych skojarzeń nie przekreśla jednak wartości szerokiego spojrzenia autorów. Pozwala odkrywać mniej oczywiste zależności i zachęca do własnych dociekań, pod warunkiem, że czytelnik zachowa krytyczny dystans wobec proponowanych interpretacji.
Przystępna sztuka
Na pochwałę zasługuje żywa, swobodna narracja. Joanna Łenyk-Barszcz i Przemysław Barszcz piszą z pasją, niekiedy z humorem, potrafią objaśniać złożone zagadnienia bez zbędnego akademickiego żargonu. Przybliżają realia polityczne i obyczajowe, sylwetki artystów oraz znaczenie symboli i detali ikonograficznych.
Ważnym dopełnieniem tekstu są reprodukcje obrazów i ich fragmentów. W książce, która zachęca do wnikliwego oglądania, możliwość zestawienia opisu z ilustracją jest szczególnie cenna.
Doceniam też uwagę poświęconą pracy konserwatorów, muzealników i historyków. Dzięki ich umiejętności odczytywania śladów przeszłości zapomniane dzieła odzyskują znaczenie, a niekiedy zostają ocalone przed zniszczeniem.
Zastrzeżenia budzą czasem proporcje między rozbudowanym tłem historycznym a analizą konkretnego dzieła. Niektóre dygresje odsuwają na dalszy plan zasadniczy temat, choć właśnie im publikacja zawdzięcza wiele interesujących kontekstów.
Wartość uważnego spojrzenia
„Sekretna galeria” udanie łączy walory popularyzatorskie z przyjemnością lektury. Przypomina, że malarstwo i rzeźba są źródłem wiedzy nie tylko dla historyków sztuki, ale także dla przyrodników, lekarzy, astronomów i badaczy dawnych kultur.
Mimo nierównego poziomu poszczególnych rozdziałów i kilku interpretacji wymagających ostrożności oceniam książkę bardzo wysoko. To znakomity przykład popularyzacji historii sztuki, wyróżniający się rozległością zainteresowań autorów i umiejętnością przystępnego opowiadania o trudnych zagadnieniach. Polecam ją zarówno znawcom, jak i tym, którzy dopiero zaczynają świadomie przyglądać się malarstwu i rzeźbie. Największą zasługą Joanny Łenyk-Barszcz i Przemysława Barszcza jest rozbudzenie ciekawości, która nie kończy się na ostatniej stronie. Po tej lekturze nawet dobrze znany obraz ogląda się inaczej – z większą uwagą i mniejszą pewnością, że już wszystko się o nim wie.
*zdjęcia własne z książki