
Tadeusz Wittlin
Wydawnictwo LTW 2010
Pierwszy ułan Rzeczypospolitej
Pierwszy ułan Rzeczypospolitej, ulubieniec warszawskich salonów, poeta, lekarz, malarz i dyplomata – człowiek obdarzony nieprzeciętnym temperamentem i poczuciem humoru. Każda z tych ról mogłaby wystarczyć na osobną opowieść. Tadeusz Wittlin w książce „Szabla i koń. Gawęda o Wieniawie” kreśli portret człowieka, który równie swobodnie czuł się wśród artystów, żołnierzy i dyplomatów. Obok licznych przygód znalazło się w jego życiu miejsce na trudne wybory, osobiste dramaty i głębokie przywiązanie do Polski.
Tadeusz Wittlin (1909–1998) był pisarzem, satyrykiem i publicystą, związanym przed wojną z warszawskim „Cyrulikiem Warszawskim”. Pisał teksty dla kabaretów, znał środowisko literackie stolicy i dobrze rozumiał jego specyficzny humor. W czasie wojny uczestniczył w obronie Warszawy, przeszedł przez sowieckie więzienia i łagier w Workucie, a następnie służył w armii Andersa. Po wojnie pozostał na emigracji. Znajomość przedwojennego świata literackiego oraz talent satyryczny wykorzystał w opowieści o Wieniawie.
Lekarz, artysta, żołnierz
Droga Bolesława Długoszowskiego do generalskich szlifów prowadziła przez miejsca dość odległe od koszar. Pochodził z ziemiańskiej rodziny o patriotycznych tradycjach, kształcił się we Lwowie, ukończył studia medyczne i uzyskał stopień doktora. Równie silnie pociągała go sztuka. Pisał wiersze, tłumaczył poezję, interesował się malarstwem, a pobyt w Paryżu pozwolił mu poznać tamtejszą bohemę. Autor z dużym wyczuciem opisuje paryskie znajomości, miłosne perypetie i obyczajową swobodę młodych artystów. W tym środowisku Wieniawa czuł się znakomicie. Wybuch I wojny światowej i wstąpienie do Legionów Polskich nadały jego życiu nowy kierunek.
Tadeusz Wittlin ciekawie pokazuje, że wybór wojskowej drogi nie oznaczał zerwania z wcześniejszymi pasjami. Bolesław Długoszowski nadal pisał wiersze, lubił dobre towarzystwo i nie stronił od żartów, a zarazem potrafił wykazać się odwagą, dyscypliną i odpowiedzialnością. Służba wojskowa pozwalała mu spożytkować energię, a przede wszystkim urzeczywistniać patriotyczne przekonania. Ta umiejętność łączenia pozornie sprzecznych cech wydaje mi się jednym z najciekawszych aspektów jego biografii.




W cieniu i blasku Marszałka
Osobne miejsce w książce zajmuje Józef Piłsudski. Łączyła go z Wieniawą trwała więź, oparta na wzajemnym zaufaniu i lojalności. Bolesław Długoszowski należał do najbliższych współpracowników Komendanta, pełnił funkcję adiutanta i uczestniczył w ważnych wydarzeniach politycznych oraz wojskowych. Pisarz przywołuje wydarzenia z czasów Legionów, odzyskania niepodległości i wojny polsko-bolszewickiej, lecz nie zamienia książki w wykład historii. Chętniej opisuje podróże Marszałka, spotkania w gronie jego współpracowników, wojskowe obyczaje oraz zdarzenia, które nie trafiały do oficjalnych relacji. Naczelnika Państwa i jego otoczenie poznajemy dzięki temu także od mniej oficjalnej strony.
Wieniawa imponuje lojalnością wobec Józefa Piłsudskiego, choć jego oddanie Komendantowi bywało oceniane jako bezkrytyczne. Tadeusz Wittlin broni swojego bohatera, wskazując na jego inteligencję, umiejętności i rzeczywiste zasługi. Słusznie przeciwstawia się opinii, że generał zawdzięczał stanowiska wyłącznie osobistym względom Marszałka. Obowiązki dowódcze i późniejsza działalność dyplomatyczna przeczą wizerunkowi nieodpowiedzialnego lekkoducha.
Anegdoty i ułańska fantazja
Szczególnego uroku publikacji dodają fragmenty poświęcone życiu towarzyskiemu międzywojennej Warszawy. Pisarz świetnie oddaje atmosferę ówczesnych kawiarni, kabaretów i spotkań literackich. Pojawiają się „Mała Ziemiańska” i „Pod Picadorem”, przywołujące gwar warszawskiego świata literackiego.
Autor wspomina również bale, przyjęcia, romanse i niezliczone przygody generała. Z upodobaniem przytacza jego dowcipne powiedzonka i żarty, które potrafiły rozładować napięcie. Niektóre historie są tak niezwykłe, że trudno oprzeć się podejrzeniu, iż zostały nieco upiększone. Do takich opowieści należy legenda o konnym wjeździe Wieniawy do warszawskiej „Adrii”, niepotwierdzona w wiarygodnych relacjach.
Tadeusz Wittlin potrafił wydobyć z pozornie drobnego epizodu charakterystyczne cechy bohatera i odtworzyć obyczaje jego środowiska. Jego styl jest swobodny, dowcipny i pełen dygresji. Czytelnik niemal słyszy głos gawędziarza, który z wyczuciem prowadzi od jednej historii do następnej. Przy całym zamiłowaniu do towarzyskich opowieści autor nie sprowadza Bolesława Długoszowskiego do roli bohatera skandali. Pokazuje człowieka, który potrafił bawić się do późnej nocy, lecz gdy wymagała tego służba, sumiennie wypełniał obowiązki. Ułańska fantazja nie wykluczała poczucia odpowiedzialności.



Od Rzymu do Nowego Jorku
Po śmierci Józefa Piłsudskiego w 1935 roku opowieść wyraźnie zmienia ton. Wieniawa traci nie tylko przełożonego, lecz także człowieka, z którym przez lata łączyły go szczególne więzi. W 1938 roku obejmuje stanowisko ambasadora RP w Rzymie, reprezentując kraj w coraz bardziej napiętej sytuacji międzynarodowej. Po klęsce wrześniowej Ignacy Mościcki wskazał go na swojego następcę. Sprzeciw środowisk antysanacyjnych uniemożliwił Bolesławowi Długoszowskiemu objęcie urzędu.
Tadeusz Wittlin przedstawia dalsze losy pierwszego ułana Rzeczypospolitej jako dramat człowieka, dla którego służba Polsce była życiowym powołaniem. Po przybyciu do Stanów Zjednoczonych generał wielokrotnie zabiega o możliwość powrotu do wojska. Pragnie wykorzystać swoje doświadczenie w walce o wolność ojczyzny, lecz polityczne podziały emigracji zamykają mu tę drogę.
Nominacja na placówkę dyplomatyczną na Kubie nie spełnia jego oczekiwań. Wieniawa pragnął przede wszystkim służby wojskowej, a proponowana mu funkcja pozostawała z dala od najważniejszych wydarzeń wojny. Kontrast między dawnym życiem generała, pełnym przyjaciół i planów, a jego położeniem na emigracji podkreśla poczucie osamotnienia.
1 lipca 1942 roku Bolesław Długoszowski odbiera sobie życie w Nowym Jorku, skacząc z okna budynku. Motywy jego śmierci do dziś budzą pytania. Pisarz mocno akcentuje poczucie odrzucenia, konflikt polityczny i rozpacz generała. Nie sposób jednak z całkowitą pewnością wskazać jednej przyczyny tej tragedii.
Biograficzna gawęda
Tadeusz Wittlin opowiada o Wieniawie z temperamentem gawędziarza, wyczulonego na ludzkie charaktery, słabostki i niecodzienne zdarzenia. Pozostaje wyraźnie przychylny bohaterowi: czasem łatwo go usprawiedliwia lub bez zastrzeżeń przyjmuje niektóre anegdoty. Nie odbiera to jednak jego portretowi wyrazistości.
Dużą zaletą publikacji jest bogactwo szczegółów obyczajowych oraz umiejętne połączenie prywatnych wydarzeń z historią odrodzonej Rzeczypospolitej. Dzięki humorowi i swobodzie narracji nawet dobrze znane wydarzenia autor przedstawia bez pomnikowego patosu. Największą zasługą pisarza jest przywrócenie właściwych proporcji między dokonaniami Bolesława Długoszowskiego a jego towarzyską reputacją.
Książka Tadeusza Wittlina to barwna, napisana z literacką swadą gawęda biograficzna, która pozwala lepiej poznać nie tylko jej bohatera, lecz także ludzi i obyczaje jego czasów. Polecam ją miłośnikom historii oraz wszystkim, którzy cenią dobrze opowiedziane losy niezwykłych postaci. Po tej lekturze Wieniawa pozostaje w pamięci jako człowiek wielu talentów, wielkiej życiowej energii i tragicznego losu – jego osobowość i rzeczywiste dokonania zasługują na więcej uwagi niż barwne anegdoty.




Najtrafniejszą biografią Wieniawy-Długoszowskiego wydaje się jego własny wiersz „Ułańska jesień”, w którym zawarł zarówno żołnierską fantazję, jak i refleksję nad przemijaniem i własnym losem.
Ułańska jesień
Przeżyłem moją wiosnę szumnie i bogato
Dla własnej przyjemności, a durniom na złość,
W skwarze pocałunków ubiegło mi lato
I szczerze powiedziawszy – mam wszystkiego dość…
Ustrojona w purpurę, bogata od złota
Nie uwiedzie mnie jesień czarem zwiędłych kras,
Jak pod szminką i pudrem starsza już kokota,
Na którą młodym chłopcem nabrałem się raz.
A przeto jestem gotów, kiedy chłodną nocą
Zapuka do mych okien zwiędły klonu liść,
Nie zapytam o nic, dlaczego i po co,
Lecz zrozumiem, że mówi: „no, czas bracie iść”.
Nie żałuję niczego, odejdę spokojnie,
Bom z drogi mych przeznaczeń nie schodząc na cal
Żył z wojną jak z kochanką, z kochankami – w wojnie
A przeto i miłości nie będzie mi żal…
Bo miłość jest jak karczma w niedostępnym borze,
Do której dawno nie zachodził nikt,
Gdzie wędrowiec wygodne znajdzie czasem łoże,
Ale – własny ze sobą musi przynieść wikt.
A śmierci się nie boję – bo mi śmierć nie dziwna
Nie siałem na nią Bogu nigdy nudnych skarg
Więc kiedy z śmieszną kosą stanie przy mnie sztywna
W dwu słowach zakończymy nasz ostatni targ.
W takt skocznej kul muzyki, jak w tańcu pod rękę
Włóczyłem się ze śmiercią całkiem, za pan brat”
Zdrową głowę wsadzałem jej czasem w paszczękę,
Jak pogromca tygrysom, którym wolę skradł.
A potem mnie wysoko złożą na lawecie
Za trumną stanie biedny sierota mój koń
I wy mnie szwoleżerzy do grobu zniesiecie
A piechota w paradzie sprezentuje broń.
Do karnego raportu przed niebieskie sądy
Duch mój galopem z lewej, duchem będzie rwał,
Jak w steeplu przez eteru przeźroczyste prądy
Biorąc w tempie przeszkody z planetarnych ciał.
Ja wiem, że mi tam w niebie z karku łba nie zedrą,
Trochę się na mój widok skrzywi Święty Duch,
Lecz się tam za mną wstawią Olbromski i Cedro,
Bom był jak prawy ułan: lampart, ale zuch.
Może mnie wreszcie wsadzą w czyścu na odwachu
By aresztem… o wodzie spłacić grzechów kwit,
Ale myślę, że wszystko skończy się na strachu
A stchórzyć raz – przed Bogiem – to przecie nie wstyd.
Lecz gdyby mi kazały wyroki ponure
Na ziemi się meldować, by drugi raz żyć
Chciałbym starą wraz z mundurem wdziać na siebie skórę,
Po dawnemu… wojować… kochać się… i pić.

*zdjęcia własne z książki