sobota, 6 lutego 2021

Dwory i pałace na Litwie

  Katarzyna i Jerzy Samusikowie

 

Fundacja Sąsiedzi - 2017








Rzeczpospolita Obojga Narodów

      Pięć lat po wydaniu albumu o dworach i pałacach, obecnie znajdujących się na terenie Białorusi, Katarzyna i Jerzy Samusikowie opracowali publikację zatytułowaną „Dwory i pałace na Litwie”. Właścicielami zaprezentowanych kilkudziesięciu szlacheckich siedzib były pierwsze rody Rzeczypospolitej: Tyszkiewiczowie, Radziwiłłowie, Potoccy, Chodkiewiczowie, Sapiehowie, Broel-Platerowie, Czapscy, itd. W części z okazałych budowli rodzili się lub rezydowali znamienici Polacy: Józef Weyssenhoff, Gabriel Narutowicz, Hanka Ordonówna, Józef Piłsudski, Władysław Syrokomla, Stanisław Witkiewicz, Kornel Makuszyński, etc. Wszakże była to kiedyś Rzeczpospolita Obojga Narodów!

Patriotyczna działalność Polaków

     Do opisów i fotografii sześćdziesięciu pięciu zabytkowych obiektów dołączono Mapę z ich lokalizacją, Spis treści (miejscowości z zabytkami) oraz Wykaz dworów i pałaców niezamieszczonych w albumie. Państwo Samusikowie dotarli do szlacheckich siedzib położonymi poza głównymi szlakami turystycznymi i przedstawiającymi różny stan zachowania: od profesjonalnie odrestaurowanych rezydencji, przez opuszczone posiadłości do tzw. malowniczych ruin. Dzieje dworów i pałaców oraz losy ich właścicieli, które doprowadziły do obecnej kondycji obiektów, komplikowały się w podobny sposób. Patriotyczna działalność polskich posiadaczy ziemskich, w tym udział w Powstaniu Listopadowym czy Styczniowym, skutkowała konfiskatą majątków oraz zesłaniem ich właścicieli na Sybir lub do Kazachstanu. Przetaczające się fronty wojen światowych oraz rewolucyjne rozruchy doprowadziły do rabunków, dewastacji, a nawet do podpaleń i burzenia budowli. Parcelacje w ramach litewskiej reformy rolnej (lata dwudzieste XX w.) pozbawiły majątki ziemskie większej części areału, a obywateli ziemskich podstaw egzystencji. W okresie istnienia Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w znacjonalizowanych dworach i pałacach lokowano kołchozy, sowchozy, magazyny, szpitale, szkoły, a nawet hodowano świnie (piwnice Wysokiego Dworu). Litwa, niepodległa od trzydziestu lat, część ocalałych dworów i pałaców przystosowała do pełnienia funkcji muzealnych czy ośrodków kultury. Niestety, ogromna większość tych bezcennych zabytków pozostaje porzucona, ulegając stopniowej degradacji i przekształcając się w gruzowisko zarastające chaszczami.  

Dwór w Kurszanach Dwór w GaczanachGanek dworu w Dżuginianach

Galerie, biblioteki, kolekcje

     Chronologiczne opisy litewskich miejscowości i budowli zawierają dużo rzeczowych informacji o ich historii, fundatorach, właścicielach, architekturze i wnętrzach obiektów. Magnackie pałace mieściły w swych murach biblioteki z cennymi księgozbiorami (liczącymi nawet po kilkanaście tysięcy woluminów), a w salonach podziwiano kolekcje dzieł sztuki i rzemiosła. Meble zakupione w Paryżu za półtora kilograma złota przez Henryka Zabiełło znalazły się w Kiejdanach, a do Landwarowa Władysława Tyszkiewicza przeniesiono umeblowanie z warszawskiego Pałacu pod Blachą ks. Józefa Poniatowskiego. Na ścianach wisiały galerie obrazów słynnych europejskich malarzy reprezentowanych przez Tycjana, Caravaggia, Rubensa, Breughela, Canaletta, Bacciarellego, da Vinci, Lampiego oraz polskich mistrzów pędzla takich, jak Siemiradzki, Ruszczyc, Malczewski, Mehoffer, Kossak, Stryjeńska, Axentowicz… 

Lodowce, kurorty, skarby

     Autorzy naszpikowali tekst mnóstwem wzbudzających zainteresowanie czytelników ciekawostek i zdumiewających informacji, stanowiących o otwartości umysłów arystokratów realizujących innowacyjne przedsięwzięcia. Józef Tyszkiewicz zbudował majątku w Kretyndze pierwszą elektrownię wodną, m.in. do oświetlania imponującej oranżerii. W założeniu dworsko-parkowym w Ponarach Teodor Mickiewicz urządził ośrodek wypoczynkowy dla litewskiej inteligencji. Hrabiowie Tyszkiewiczowie poszli o krok dalej i założyli w Połądze kurort zwany „nadbałtyckim Zakopanem”, w którym bywała polska elita kulturalna przełomu wieków. Maciej Jan Kończy z Szeszolek zajmował się topografią lodowców, a spadkobiercą majątku Billewicze został koniuszy rosyjskiego generała. Spadkobierczyni majątku Górskich w Birżynianach pomogła odnaleźć porcelanowy skarb (290 naczyń) zakopany w dworskim ogrodzie ponad sześćdziesiąt lat wcześniej. To tylko nieliczne spośród wzmiankowanych w tekście wiadomości, którymi autorzy opatrzyli swą kolejną publikację albumową.

Pałac w PojeziorachPałac w NiemieżyDwór w Billewiczach

Słuszna koncepcja

     Synteza dziejów Rzeczypospolitej za pośrednictwem przypomnienia przeszłości ziemiańskich siedzib w postaci albumu Katarzyny i Jerzego Samusików wydaje się "słuszną koncepcją", ze wszech miar godną polecenia miłośnikom historii Polski. Co więcej, autorzy książki prowadzą stronę internetową dworypogranicza.pl, na której prezentują materiały dotyczące zabytkowych budowli na Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej. W tym miejscu dodaję łyżkę dziegciu do refleksji na temat wielce wartościowej publikacji: uważam, że do papierowej wersji książki o „Dworach i pałacach na Litwie” można by wybrać fotografie zabytków lepiej ilustrujące ich wygląd i specyfikę oraz gruntownie odkrywających polskie ślady na ziemiach dawnej Rzeczpospolitej Obojga Narodów.




* zdjęcia własne z książki

Brak komentarzy:

Publikowanie komentarza